روزنامه کثیرالانتشار سراسری صبح ایران
به دو زبان ترکی و فارسی

۱۳۹۹/۱۱/۰۳
روزنامه ساقی آذربایجان
تبلیغات
آمار بازدید
  • 0
  • 279
  • 659
  • 1,437,840
اندیشه‌ های سیاسی و اجتماعی نظامی در منظومه اسکندر نامه

یادداشت

بسیاری از آثار کلاسیک را نباید صرفاً از دیدگاه ادبی نگریست. این آثار، گذشته از وجوه ادبی و زیبایی‌شناختی، مملو از اندیشه‌هایی است که جز با تکیه بر نظریه‌های دقیق و روش‌های جدید قابل کشف نیستند.
اسکندرنامه نظامی را نیز باید در زمره‌ همین آثار دسته‌بندی کرد و آن را همچون شاهنامه فردوسی، اثری ملّی قلمداد نمود.
یکی از وجوه قابل تامل در خصوص منظومه اسکندرنامه، اندیشه های سیاسی و اجتماعی نظامی است.
جستجوی این اندیشه های‌ سیاسی و اجتماعی در کنار بن مایه هایی از عرفان اسلامی و فرهنگ ایرانی و آذربایجانی، نقش مهمی در شناخت فرهنگ و هویت ایرانی و آذربایجانی نظامی گنجه ای دارد.
در این نگاه به اسکندرنامه‌ نظامی می‌توان گفت این اثر افزون بر ارزش ادبی، یک «سیاست‌نامه‌ منظوم» است که شاعر در خلال آن، به بیان اندیشه‌های سیاسی و اجتماعی پرداخته و نام خود را در ردیف تداوم‌دهندگان فرهنگ و هویت اسلامی و ایرانی یک آذربایجانی اصیل، جاودانه ساخته است.
یکی از ارکان استحکام بنیادهای ملّی در سده‌های کهن، توجه به مقوله «دیانت» است. استاد فتح الله مجتبایی معتقد است که «شاید در ایران باستان و به ویژه دوره ساسانی بر هیچ حوزه‌ای به اندازه‌ دین و همراهی دین و سیاست تأکید نشده باشد؛ به طوری که بهترین و کامل‌ترین حکومت‌ها، حکومتی دانسته شده است که در آن دین و دولت توأم و شهریار دین‌دار فرمانروا باشد».
من معتقدم شاید براساس همین دیدگاه است که اردشیر بابکان در “اندرزنامه‌“ معروف خود به همراهی دین و سیاست تأکید می‌کند و می گوید: «بدانید که پادشاهی و دین دو برادر همزادند که پایداری هر یک جز به آن دیگری نباشد».
نظامی گنجه‌ای نیز در اسکندرنامه، آنجا که از شش گروه همراه همیشگی اسکندر سخن می‌گوید، نقش علما و پیامبران را به طور ویژه برجسته می‌نماید:
شنیدم که هر جا که راندی چو کوه
نبــــودی درش خالی از شش گروه
ز پیـــــــــــــران زاهد بسی نیکمرد
که در شب دعـــــــایی توانند کرد
به پیغمبران نیــــــــــــــز بودش پناه
وزین جمله خالی نبـــــــــودش سپاه
(اقبال‌نامه/ ۱۳۲۹)
مطالعه اسکندرنامه نشان می‌دهد که در اندیشه‌ نظامی، سیاست با دین همراه است.
وی حتی در اسکندرنامه، بدون توجه به واقعیت تاریخی چهره‌ اسکندر، از او تصویری آرمانی ترسیم می‌نماید. او به آیین اسکندر تاریخی توجهی ندارد و این فرمانروا را معتقد به ابراهیم پیامبر معرفی می کند و حتی اسکندر را به زیارت کعبه می‌فرستد:
به صحف براهیم ایـــــــزدشناس
کزان دین کنم پیش یزدان سپاس
که گر دســــــــت یابم بر ایرانیان
برم دین زردشــــــــت را از میان
چنین رسم پاکــــیزه و راه راست
ره ما و رسم نیـــــــــاکان ماست
(شرف‌نامه/ ۹۹۵)
حتی وقتی اسکندر با زنان گشاده‌روی قبچاقی روبه‌رو می‌شود، به بی‌حجابی ایشان چشم فرو می‌بندد:
به پیران قبچاق پوشیـــــده گفت
که زن روی پوشیده به، در نهفت
زنی کو نمـــــــاید به بیگانه روی
ندارد شکوه خود و شــــرم شوی
(شرف‌نامه/ ۱۱۱۸)
انتقاد از اوضاع نابسامان جامعه از دیگر مبانی اندیشه های‌ سیاسی و اجتماعی نظامی گنجه‌ای است.
می دانید که نظامی در دورانی می‌زیست که پس از مرگ ملکشاه سلجوقی، ایالات شمال‌غربی ایران، دستخوش ناآرامی‌ها و بحران‌های سیاسی ـ اجتماعی متعدد و زمینه‌ تهاجم گرجیان نیز فراهم بود.
نظامی در این اوضاع نابسامان زبان به انتقاد از ناملایمات اجتماعی می‌گشاید:
جهان بینم از میــــــــــل جوینده پر
یکـــــــی سوی دریا یکی سوی دُر
نبینم کســـــــــی را در این روزگار
که میلش بود سوی آمـــــــــوزگار
چو من بلبلی را بــــــــــــود ناگزیر
کز این گوش گیران شوم گوشه‌گیر
(شرف‌نامه/ ۹۷۱)
نظامی در لباس تلویح و با رندی تمام، زبان به نصیحت پادشاه می‌گشاید در واقع نظامی، هم گذشته‌ باعظمت ایران را به یاد سلطان سلجوقی می‌آورد و هم او را به عدل فرا می‌خواند:
ز کاووس و کیخسرو و کیقـــباد
تویی بیشدادی به از پیــــــــشداد
چو در داد بیشی و پیشیـت هست
سزد گر شوی بر کیان پیش‌دست
(اقبال‌نامه/ ۱۳۲۷)

اندیشه‌ های سیاسی و اجتماعی نظامی در منظومه اسکندر نامه …
عدل‌ورزی به عنوان یکی از بنیادی‌ترین مؤلفه‌های جهان بینی نظامی است:
رها کن ستم را به یکــــــبارگی
که کم‌عمری آرد ستمکــــارگی
شه از داد، خود گر پشیــمان شود
ولایت زِ بیــــــــــداد ویران شود
اگر داد بــــــــــودی و داور بسی
ده آباد بــــــــودی و در ده کسی
به انصاف و داد آرد این خاک بر
تباهی پذیرد ز بیــــــــــــــدادگر
(اقبال‌نامه/ ۱۴۱۰)
با مطالعه بیشتر و انس در سروده‌های نظامی به ویژه منظومه‌ ملّی اسکندرنامه، به مؤلفه‌های بنیادین بیشتری در خصوص آرمان‌شهر نظامی می‌توان پی برد. این مطالعات نشان می‌دهد که منظومه اسکندرنامه را باید در ردیف آثار «منظوم سیاسی» قلمداد کرد و آن را از آثار ملّی زبان و ادب فارسی برشمرد.

دیدگاه بگذارید

avatar
  Subscribe  
باخبر شدن از
سامانه پیامکی
اشتراک روزنامه

عزیزان علاقه مند به دریافت مرتب روزنامه ساقی آذربایجان از طریق پست می توانند با دفتر روزنامه تماس حاصل نموده و یا به سامانه پیام کوتاه روزنامه پیامک بفرستند.

اشتراک یکساله: 340 هزار تومان

اشتراک شش ماهه: 170 هزار تومان

ضمنا هزینه بسته بندی و ارسال از طریق پست بر عهده روزنامه می باشد.

درخواست اشتراک آنلاین

اشتراک پیامک

برای عضویت در خبرنامه پیامکی، اطلاعات خود را وارد کنید

اشتراک ایمیلی

نظرسنجی

وب سایت را چگونه ارزیابی می کنید؟

نمایش نتایج

Loading ... Loading ...
آذربایجانین گوزه للیک لری
پیگیری وعده مسئولان
  • از مسئولین محترم استان که وعده های آنان در این ستون پیگیری گردیده خواهشمند است توضیحات خود را در خصوص علل عدم تحقق وعده های داده شده جهت اطلاع شهروندان محترم و تنویر افکار عمومی به دفتر روزنامه ساقی ارسال فرمایند.

تصویر روز