« هایکو » نئجه شعر دیر؟ ( « باشو » نون هایکولاری )

هایکو ژاپون ادبیاتـیندا ان کیچیک حجملی، قـیسا و ییـیغجام شعر نوع‎لریندن بیری‎دیر. بو شعر اوچ میصراع‎دان عیبارتدیر: بیرینجی میصراع‎ بئش هیجالی،‌ایکینجی میصراع یئددی و اوچونجو میصراع بئش هیجادان عیبارتدیر. هایکودا میصراع‎لار قافییه‎لنمیر؛ آنجاق سوًزلرین آراسیندا اولان بدیعی اویارلیق و سسلنمه‎لردن دوغان آهنگدارلیق، شعرین موسیقی‎سینی یارادایر٭.
۱۶ـ نجی عصردن اعتبارن هایکو شعر نوعو «تانقا» آدلانان و (۵-۷-۵-۷-۷) هیجا بوًلگولو، بئش میصرا‎لی، ۳۱ هیجالی شعر نوعوندن توًرنیب. باشقا سوًزله «تانقا» شعر نوعونون «۵-۷-۵» بوًلمه‎سی، اوًزو- اوًزلویونده اوندان آیریلیب و ‎اینکشاف ائدیب و ژاپون ادبیاتـی‎نـین ان دوغما و‎ ایشلک ‎ ‎شعر بیچیم‎لریندن اولوبدور.
۱۹۰۵ـ نجی ایلده ایلک دفه اولاراق هایکو فرانسیزجایا چئوریلیب‎دیر. سونرالار آلمان، اینگیلیس، ایسپانیا، روس، فارس و باشقا خالقلارین دیللرینه ترجومه اولونوبدور. ایزراپاند مشهور آمریکا شاعیری هایکونون بدیعی خصوصییت‎لریندن، ایماژیست (تصوییرچیلیک) شعر مکتبینی قورماقدا،‌ چوخ فایدالانمیشدیر. هایکو دونیا دیللرینده، چوخ ترجومه اولونان و‎ اوخوجولارین، شاعیرلرین ماراغـینـی قازانان بیر شعر بیچیمی‎ اولوبدور. ایندی اینگیلیس، فرانسا، تورک و دیگر خالقلارین دیللرینده ده هایکو سایاغـی بیر چوخ شعر یازیلیر. ٭
هایکو بدیعی قورولوش اعتیباریله، دئمک اولار کی، ایکی حیصّه‎دن عیبارتدیر: بیرینجی میصراع‎دا (بیرینجی حیصّه‎ده) نه‎یه‎سه، ‌هانسی‎ بیر وضعییته‎سه ایشاره اولونور؛ ایکینجی و اوچونجو میصراع‎لار (ایکینجی حیصّه) آردیجیل اولاراق ایشاره اولونان وضعییته اویغون اولان احویال- روحییه‎نی جانلاندیریر، منظره‎نی جیزیر بو ایکی پارچا آراسیندا چوخ گوجلو بیر اویوشما، سس‎لشمه، چاغریشما وار. و بو قارشی‎ً لیق‎لیق دئمک اولار کی هایکونون تام‎لیغـی‎نـی تأمین ائدیر. باشقا سوًزله، بو سس‎لشمه، چاغـریشما نه قده‎ر موًحکم و‎ طبیعی‎دیرسه، گوجلو‎دور. ان گوًزه‎ل و‎ کامیل هایکودا هیچ بیر سوًز، ایشاره آرتـیق دئییل. سوًزلری آرتـیرماق و اسکیلتمک اولماز. هایکونون قورولوشو، توخونوشو بئله‎ بیر سجییه داشیـیـیر.
بوًیوک شاعیر احمد شاملو دئمیشکن، هایکو شعری‎نین ان باشلی‎جا خصوصییتی، اونداکی، ساده‎لیک‎دیر. هایکو شاعیری، کئچیردییی حیسّ و‎ هیجانلارینی، ساده اولاراق، هئچ بیر بزک- دوزک‎دن یارارلانمادان ایفاده ائتمه‎‎یه چالیشیر. هایکو‎دا دیلین، بدیعی ایفاده‎لر واسیطه‎لری‎نین یاخود سوًز اویون‎لاری‎نـین رولو اولدوقجا آزدیر.٭ هایکودا اشیالار، طبیعت عونصورلری، اولدوغو کیمی، شاعیرین اوچونجو گوًزو ایله گوًردویو کیمی میصراعلاردا جالانـیر جیلوه‎لنیر، گوًروملو اولور.
هایکو ساده‎جه بیر شعر بیچیمی‎، بیر درک ائتمه واسیطه‎سی، بیر یوزوم ایفاده‎سی دئییل، بلکه او بیر نوع گوًرمه بیچیمی‎دیر. بیرجه «آن»ی، «آن»لار ایچیندن، حادیثه‎لر سیراسیندان سئچیب، اونون ماهییتینه واریب، ایچ عالمینه نوفوذ ائده‎رک بیر باخـیش‎لا او «آن»ی قالیجی‎ائدیر، ابدی‎لشدیریر. بو ایشده، علمی، فلسفی اوصول­لاردان ایستیفاده ائدیر، او تصویر و ترنّوم اوصولوندان فایدالانمیر، حادیثه‎نی روایت ائتمیر، سوًیله‎میر بلکه اونو بیر باشا گوًستریر. هایکو شاعیری‎نین ایچیندن، معنوی دونیاسی‎نـین ان درین قاتلاریندان ساچان دورولما، آییدینلانما، احوال روحییه‎سینی اصلینده اولدوغو کیمی باشقالارینا چاتدیرماق ایسته‎یییر.
هایکو شاعیرًی‎نین قـیدا منبعی «ذین» ZEN آییینی‎دیر. هایکو «ذین» مکتبیندن سو ایچیر. بو شعر نوعو ایله، اوزاق شرق خالق‎لاری‎نین، ایناندیغـی و‎ اونونلا تربییه‎لندییی ذن آیینی آدلانان بیر دونیا گوًروشو، دونیا دویومونون آراسیندا سیخ باغلی‎لیق وار. هایکونو ذین‎سیز تصویور ائتمک مومکون دئییل.
«بودا» آیینی­نین «آییدینلانما» «باخـیش» اوصوللارینـی منیمسه‎ییب و ‎اونلاری چین «دا- او»(dao) (یول) فلسفه‎سی‎نین عملی تجروبه‎سینده یوغوروب بیشیریب و‎ یئنی بیر دوشونجه، داورانـیش، قاوراییش طرزی کیمی «چین‎لی»‎نین جانـیندان سوزولوب ساچان بیر ایشیق‎دیر. چین یولو ایله بو گوًروش ژاپونا یول تاپیب و ژاپون خالقی‎نین حیاتـیندا ان موهیم رول اوینامیش، او خالقین اینانجینا چئوریلمیشدیر. هر شئیی اولدوغو کیمی گوًرمک، طبیعت‎له، اینسان آراسینداکی اولان عینی‎لییی دویماق، سئچمک، اوچونجو گوًزله، دونیایا، حادیثه‎لره، طبیعته، اینسان معنوییاتـینا باخماق، اونلارین آراسیندا اولان یاخـین‎لیغـی، ماهییت‎لرینده‎کی عینی‎لییی دویماق؛ و بئله‎جه، بو حیسّ‎لرله حیات سورمک، یاراتماق دئمک‎دیر. هایکو ایسه «ذین» آیینی‎نین گوًزلریمیز قارشیندا یارانان منظره‎سی، اونون ماددی تجسومودور. ٭
ژاپون‎لو شاعیر اوچون هر بیر شئی ایلهام منبعی‎دیر. خوصوصی‎ایله طبیعت، ژاپون طبیعتینه خاص اولان نه وارسا، هایکودا اوًز جیلوه‎سینی تاپمیشدیر. هایکولاردا ترنّوم اولان موًوضو‎لار ایسه ژاپون خالقـی‎نـین داها چوخ ماراق‎لاندیغـی موًوضو‎لاردیر: اینسان و طبیعت گوًزه‎للییی، قوش‎لار، آغاج‎لار، چیچک‎لر، فصیل‎لر، کولک‎لر و… بونلارا اویغون احوال- روحییه‎لر، منظره‎لر، دویغو- دوشونجه‎لر، هایکودا ییـیغجام و ‎توتارلی شکیلده گوًزلریمیز اوًنونده جانلانـیر و ‎روحوموزدا یئنی بیر عالم اویادیر و‎ اورایا ایشیق ساچیر.
ماتسو باشو (Matsuo Basho)
(۱۶۴۶-۱۶۹۴)
ماتسو باشو، اورتا عصرلر ژاپون شعری‎‎نین ان بوًیوک نوماینده‎لریندن بیری‎دیر. باشو هایکو شعر نوعو‎نده چوخلو اثرلر یازمیش‎دیر. عینی حالدا او ‎بو شعر نوعونو اوًز یارادیجیلیغـی ایله ان یوکسک مرتبه‎لره چاتدیرمیش‎دیر. باشو. هایکونو ساده سوًز اویونوندان، تکرار موًوضولاردان، دایازلیق‎دان و… آزاد ائتمیش و‎ اونا یئنی بیر آب و هوا گتیرمیش‎دیر. باشو. هایکو صنعتینده بوًیوک بیر اینقیلاب یاراتمیش و ‎اونون تأثیر داییره‎سینی داها دا گیئنیشلندیر‎میش‎دیر. باشونون هایکولاری، ایسته‎ر مضمون گوًزه‎للییی، ایسته‎ر ایفاده طرزی، ایسته‎رسه‎ده ساده‎لییی ایله تکجه ژاپون ادبیاتـیندا دئییل، ائلجه ‎ده دونیا ادبیاتـیندا بوًیوک ماراق دوغورموشدور. ایندی دونیادا هایکونو باشونون آدی ایله تانـییـیرلار، البته بو او دئمک دئییل کی، باشودان قاباق یاخود سونرا یاخشی هایکو یازان شاعیر اولماییب. اولوب، (او جومله‎دن بوسون، ایسا و…)، آنجاق باشو ذیروه‎سی هله ‎ده اوًز اوجالیغـی‎ ایله سئچیلمکده‎دیر. اونون هایکولاری دونیانـین بیر چوخ دیللرینه چئوریله‎رک اونو بوًیوک بیر شاعیر کیمی دونیایا دا مشهور ائـتمیشدیر.
باشونون حیاتـی ساده‎لیک‎ده، سفرده، یوخسول‎لوقدا کئچمیشدیر. او سفرنامه‎لری‎نین بیرینده یازیر: «آی‎لا،‌گونش دونیانـین ابدی موسافیرلری‎دیرلر. فصیل‎لر ده ائلجه، بیرـ بیرینی عوض ائدیرلر. بیر چوخ آدام‎لار دا واردیر کی اونلار دا عوًمور بویو سفرده اولوبلار، ایسته‎ر قاییـیق‎دا، ایسته‎ر آت بئلینده، اونلار اوچون سفر گونده‎لیک ایش‎دیر.
بیلمیرم هاچانسا، اوًز ایچیمده بیر حیسّ باش قالدیردی. گوجلو بیر آواره‎لیک احوال- روحییه‎سی یاراندی منده. او دورکی، من ده اوًز طالعیمی یئل‎لرین قانادیندا اوچان یالقـیز بیر بولودون طالعینه باغلادیم.
بیر موددت دنیز کناریندا، سونرا چای قـیراغـیندا، یاشادیم. او حیسّ منی هارالارا کی سوروکله‎مه‎دی… بو دفه یارالاریمی ساریدیم، حصیر بوًرکومو، خـیزران ال آغاجیمی گوًتوردوم شیمالا ساری یولا دوشدوم، ماتسووادا دوغان و ‎منی قارشی‎لاماغا تله‎سن آی ایشیغـی اوره‎ییمی بوروموشدو…٭»
باشو، طبیعت یورغونو، طبیعت عاشیقـی ایدی. عوًمور بویو داغ‎لاری، چوًللری دولاشان، بیتگی‎لرین، داش‎لارین، قوش‎لارین، آغاج‎لارین عطیرلرین، بوًجکلرین، یئل‎لرین دیلین بیلن شاعیر ایدی… او بو سفرلرده اوًز اوره‎ییی ایله باش- باشا قالیر، دوشونجه‎لره دالیر، حیاتـین ان درین قات‎لاریندان، وارلیغـین آچیلماز سیرّلریندن سوراق توتان بیر شاعیره چئوریلیر. بو درین دوشونجه‎لرین، حیات تجروبه‎لر‎ی‎نین، دونیا گوًروشونون، ایشیغـیندا، دونیایا یئنی نظر سالیر. شئی‎لرین، دویغولارین، حادیثه‎لرین ایچیندن یئنی- یئنی بدیعی تاپینتی‎لار تاپیر و‎ هایکولار یارادیر.
باشو دئییر: «هایکو قوشماق اوچون اوشاق اولمالی» «منه ائله گلیر کی هایکو اوخویوب، اونو آنلاماق اوچون بوتون حیس‎ّلردن دوشونجه‎لردن سویونمالی، ‌جانـیمیزین جانـی ایله یئنی‎دن گوًرملی‎ییک دونیانـی!
باشونون دونیاجا مشهور اولان هایکولاریندان بیر نئچه‎سی­نی اوًز آنا دیلیمیزده اوخویاق.‌ بیر یول یوخ، دوًنه- دوًنه اوخویاق و اونلارین ایشیغـیندا دونیایا یئنی نظر سالاق:
تارلارنـیــــــــــــــــن اوستونده
اوخــــــــــــــــویور توراغاییـی
هــــــــــیچ‎نه‎دن آســــیلمادان
*
داغ باشــــــــــینــــــــــدا آی
یاماجــــــــــدا دومـــــــــــان
توســـــــــــتوله‎یـــــــیر دوزلر
*
ناقــــــــوس سوســــــــــــوب
آنجاق آخشام اوستو چیچک‎لرین عطرینده
یئنه‎ ده سس‎لنیر ناقـــــــــــــوس
*
قوققو قــــــــــــــــوشــــــــــو
اوخویور، اوچور، اوخــــــویور
آخ گوًر نئجه دولغون یاشاییـیر او
*
سوســـری‎نین قورو قابیـــــغـی-
یازیق جانـینی سسیـــنده اریدیب
اوخویا- اوخویا سییریلیب چیخـیب قابیقدان
*
پایــــــیز آخشــــــــــــــــامی
یالقـــــــــــــــــــیز بیر قارقـــــا
قونوب قورو، چیلپاق بوداغــــــا
*
ســـــــــــــوکـــــــــــــــوت.
جیر- جیرامالارین جیریلتی‎سی
هوپور داشـــــــــــــــــــــلارا
*
آینانـین آرخاســــــــــــــــیندا
اینسانلارین گوًره بیلمه‎دییی، باهار
چیچک‎لنن بیر اریک آغـــــاجی
*
باهــــــــــــــــــــار ویداع‎لاشیر
قوشــــــــــــــــــــــلار آغلاشیر
بالیق‎لارین گوًزو یاشـــــــــــاریر
*
شــــــــــیمشـــــــــــــــــــک
قارانلیـــــــــغـی، شیغییـیب کئچیر
گئجه‎ده دورنانـین باغـیرتـی‎سی ‎تک
*
اســــــــــــــــــــکی بیر گوًل، آه.
قورباغا سیــــــــــــــــچراماسی
سو شـــــــــــــــــــــــاپپیلتـی‎سی.
*
باشینـی یئره دیکـیب. یاتـیر سؤیود
بوداغـــــــــــــــــــیندا کی بولبول
قلبــــــــــــــــی‎دیر اونــــــــون
*
قـیــــــــــــــــشین خلـــــــوتینده.
قـیزیلی پرده اوزه‎رینــــــــــده کی
شام آغــــــــــــــــــــاجی قوجالیر
*
هانسی چیچکله‎میش آغاجدان ساچیر
بیلمــــــــــیرم آنجــــــــــــــــــاق
آخ نه گوًزه‎ل‎دیر بو عطیر، نه گوًزه‎ل
*
آنامــــــــــدان قالما بیر دسته آغ ساچ
الیمه آلسام ارییه‎جک ایستی گوًز یاشلاریمدان
پایــــــــــــــیزین قـیرووی اریین کیمی.

٭ – عزیز میر احمداوو، ادبییٌات شوٍناسلیًق اینسیکلوْپئدیک لوٍغت. باکیً، ۱۹۹۸٫
٭ – مئیٌمنت میرصادقی (ذوٍلقدر)، واژنامه هنر شاعری، کتاب مهناز،۱۳۷۳، تهران.
٭ – احمد شاملو. ع. پاشائی هایکو شعر ژاپنی انتشارات چشمه ۱۳۷۶ تهران
٭ – ع. پاشائی، ذن چیست، انتشارات مازیار، ۱۳۵۵، تهران.
٭ – احمد شاملو- ع. پاشائی هایکو شعر ژاپنی انتشارات چشمه ۱۳۷۶ تهران.
حسین ریاضی ( ایلدیریم )

دیدگاه بگذارید

avatar
  Subscribe  
باخبر شدن از