هر باغدان بیر چیچه ک

امير عليشير نوایی

عليشير نوایی ۹ فئورال ۱۴۴۱ جی ایلده هرات شهرینده آنادان اولموشدور. آتاسی غياث الدین کيچکينه باهادیر – تئيمور اوغوللارینا منسوب آریستوکرات عایيله نين باشچيسی ایدي و خراسان اميري ابولقاسيم بابورون خيدمتينده دایانيردي. آنا طرفدن اولو باباسی ابو سعيد چيچک ایسه ميرزه بایقارانين بگلربگی ایدي. اصل آدي نيظام الدین عليشير اولان نوایی ميرزه بایقارانين نوه سی حسين بایقارا ایله بيرليکده بؤیوموش و تحصيل آلميشدیر. داها سونرالار حسين بایقارا هراتی اله کئچيریب تيموریلر حؤکومتينه چاتدیقدان سونرا اوشاقليق دوستو نواینی اؤزونه کؤمکچی ائتدي. اونا
مؤهوردارليق، دیوان بگليگی و سونرا دا “امير” روتبه سينی وئردي. دؤورونون تانينميش عاليم و شاعيرلریندن بيري اولان حسين بایقارا و عليشير نوایی هراتی دؤورون ان بؤیوک مدنيت مرکزینه چئویردیلر. نوایی یاخشی بير دؤولت خادیمی اولدوغونو دا گؤسترميشدیر. یالنيز علم و صنعت آردینجا دئييل، اؤلکه نين مدنی حالا گلمه سينده، تئکنیکی صنعتلرین اینکيشافيندا و ایقتيصادیاتينين گوجلنمه سينده ده بؤیوک خيدمتلري اولموشدور. زامانين بسته کار و رسساملارینی ان چوخ تشویق و حيمایه ائدنلردن بيري ده نوایی اولموشدور.
آنجاق اونون اساس بؤیوک خيدمتی “تورکچولوک” و “تورک دیلچيليگی” ساحه سينده اولموشدور و بو باخيمدان ميثيلسيزدیر.
عليشير نواینين عایيله سی چوخ زنگين ایدي. اونون اوچون دؤولتدن هئچ ماعاش آلمادیغی کيمی دؤولته کؤمک ده ائتدي. عليشير نوایی جمعيته و اینسانليغا خيدمت ائتمکدن بؤیوک سئوینج دویوردو. بو دوشونجه دن حرکتله نرک موختليف وقفلر قوردو.
دؤولت وظيفه سيندن آیریلدیقدان سونرا علم و صنعت موضوعلاریندا سيخلاشان عليشير نوایی، ۱۵۰۱ جی ایلده – دوغولدوغو شهر اولان هراتدا وفات ائتدي.
علی شير نواینين ادبی شخصيتی:
ایلک تحصيلينی آتاسيندان آلاراق خراسان، سمرقند، و او گونون دیگر علم مرکزلرینده مکمل تحصيل آلاراق عروض،فلسفه،تفسير،منطق و باشقا علملرده استادليغينی ثبوتا یئتيرن عليشير نوایی نقشبندیه طریقتينه باغليليق تاپدي. شعرلرینی تورکجه و فارسجا یازان عليشير نوایی، عربجه نی ده چوخ یاخشی اؤیرنميشدي. قاشغارلی محموددان سونرا تورک دیلينه ان بؤیوک خيدمت ائدن آدام اولاراق تانينان عليشير نوایی، محاكمة اللغتين آدلی کيتابيندا تورکجه ایله فارسجانی
موقایيسه ائده رک بير چوخ یئرده تورکجه نين اوستونلوگونو مودافيعه ائتميشدیر. عليشير نوایی، تورکجه یازدیغی شعرلرینده نوایی، فارسجا یازدیغی شعرلرینده ایسه فانی تخلوصونو وئرميشدیر.
عليشير نوایی نين دؤردو تورکجه، بيري ده فارسجا اولماق اوزره بئش آیري دیوانی واردیر. تورکجه دیوانلارینين عومومی آدي خزاین المعانی دیر.
بئش مثنویسيندن مئيدانا گلن خمسه سی ایله تورک ادبياتينين ایلک خمسه یازانی عليشير نوایی دیر. بونلاردان باشقا ۱۸ آیري اثري داها واردیر.
عليشير نوایی نين اثرلري هم یازیلدیقلاري دورده، هم ده داها سونرا بوتون تورک دونياسيندا ذوقله اوخونموش، بير چوخ مشهور تورک شاعيري اونو نومونه گؤتورموش، اونا بنزتمه لر یازميشدیر. اون بئشاینجی یوز ایلده یاشاميش بؤیوک عوثمانلی شاعيري احمد پاشا،قارامانلی نظامی، اون آلتی اینجی یوز ایلده یاشاميش بؤیوک فضولی، عليشير نوایی دن ائتکيلنميشلردیر.
بير چوخ عثمانلی ضياليسی، بو واخت یاووز سولطان سليم، نوایی نين پرستيشکاري ایدیلر. اون سککيزاینجی عصرده بؤیوک دیوان شاعيریميز ندیم بئله عليشير نوایی دیلينده ( چاغاتاي لهجه سينده) شئيرلر یازميشدیر.
تورکييه لی بير چوخ شاعير عليشير نوایی نين شعرلرینه نظيره لر سؤیله ميشلر.
بو تاثير تنظيمات سونراسيندا بئله اؤزونو گؤسترميش، ضيا پاشانين خرابات آدینی داشييان اوچ دریليک آنتولوگييا اثرینده عليشير نوایی نين شعرلرینه اهميتلی بير یئر وئریلميشدیر.
تورک ادبيياتينين آذربایجان بؤلومونده عليشير نوایی ائتگيسی داها گوجلو اولوبدور نعمت اله کشوري نوایی نين بير قدر چاغداشی اولان نعمت اله کشوري ( ۱۵ جی یوزیلين سونو، ۱۶ جی یوزیلين اولی) شاعرین شعرلرینه چوخلو تخميسلر یازميشدیر بو ادبی ایلگی ۱۹ جی یوزیلين سونلارینا کيمی دوام تاپميشدیر.ایندیکی واختدا نشر اولونان بوتون ادبيات تاریخلرینده ده عليشير نوایی، علمی، مدنيتی، صنعتی، تورکچولوگو و مثبت تاثيرلریيله تعریفلنر.
عليشير نوایی نين یاراتدیغی اوریژینال اثرلر تورک دونياسيندا گئنيش قارشيلانميش و بيه نيلميشدیر. ایللر بویونجا اثرلرینه شرحلر و لوغتلر یازیلميشدیر.
ان آدليم لوغتلردن بيري نادیر شاه افشارین منشی المماليکی اولان ميرزه مهدي خان استرآبادي طرفيندن فارسجا یازیلميش سنگلاخ لوغتی آدلی شرحلی لوغتدیر. بو کيتابی ۲۰۱۴ جو ایلده ایرانلی – تورکولوق حسين دوزگون (حسين محمدزاده صدیق) علمی نشرینی ۳ جيلدده تبریزده نشر ائتدیرميشدیر.
سخاوت عزتی

About Author

saghi

See author's posts