اصلاح نژاد و توسعه پرورش شتر؛ راهبرد آذربایجان شرقی برای سازگاری با خشکسالی

 تغییرات اقلیمی طی سال‌های اخیر، سیمای طبیعی و کشاورزی آذربایجان شرقی را دگرگون کرده و پیامدهای آن بیش از هر بخش دیگری در مراتع و منابع طبیعی نمایان شده است. کاهش بارندگی، افت منابع آبی و گسترش پوشش گیاهی شورپسند و خاردار، بهره‌برداری سنتی از مراتع را با چالش جدی روبه‌رو کرده و ضرورت بازنگری در الگوی دامپروری را بیش از گذشته آشکار ساخته است.

در چنین شرایطی، شتر به دلیل توان بالای سازگاری با خشکی، کم‌آبی و کمبود علوفه، به عنوان یکی از مهم‌ترین گزینه‌های توسعه دامداری در مناطق خشک و نیمه‌خشک مطرح شده است. قابلیت تغذیه از گیاهان خاردار و شورپسند، نیاز کمتر به آب و خوراک، مقاومت در برابر بسیاری از بیماری‌ها و هزینه پایین نگهداری، این دام را به گزینه‌ای اقتصادی و سازگار با شرایط جدید اقلیمی تبدیل کرده است.

همزمان مسئولان بخش کشاورزی استان با تأکید بر توسعه پرورش شتر، برنامه‌هایی همچون اصلاح نژاد، تشکیل هسته‌های اصلاح نژادی، ایجاد پژوهشگاه شتر دوکوهانه در شمال‌غرب کشور، حمایت از سرمایه‌گذاری بخش خصوصی و توسعه صنایع فرآوری محصولات شتر را در دستور کار قرار داده‌اند تا علاوه بر سازگاری با تغییرات اقلیمی، زمینه افزایش ارزش افزوده و رونق اقتصادی مناطق کم‌برخوردار نیز فراهم شود.

رئیس سازمان جهاد کشاورزی آذربایجان شرقی با اشاره به تغییر پوشش گیاهی حوضه دریاچه ارومیه گفت: با تغییر بافت زراعی حوضه دریاچه ارومیه و پوشش گیاهی، ناگزیر از تغییر حیوانات چراکننده از گاو و گوسفند به شتر در این منطقه هستیم.

شهرام شفیعی اظهار کرد: پوشش گیاهی جدید شامل خارشتر، علف‌شور و تاغ است که به دلیل خاردار بودن، بیشتر مورد تعلیف شتر قرار می‌گیرد و با توجه به خشکسالی‌های ممتد و متناوب، تنها شتر قابلیت زیست و تولید در این مناطق را دارد و سایر دام‌ها قادر به ادامه حیات نیستند.

وی افزود: شترها گیاهان روییده در مراتع را به صورت هرس مصرف می‌کنند و ریشه گیاهان از خاک جدا نمی‌شود؛ ویژگی‌ای که به حفظ پوشش گیاهی و جلوگیری از تخریب مراتع کمک می‌کند.

شفیعی با اشاره به ظرفیت‌های اصلاح نژادی شتر گفت: شترهای دوکوهانه به ویژه نوع نر از نظر جثه و وزن برتری محسوسی نسبت به شترهای تک‌کوهانه دارند و با اجرای برنامه‌های دورگ‌گیری می‌توان شترهای سنگین‌وزن و پربازده برای منطقه پرورش داد.

وی تأکید کرد: در شرایط کنونی، افزایش بهره‌وری تولید گوشت و شیر شتر تنها از مسیر بهبود مدیریت، توسعه برنامه‌های تحقیقاتی، اصلاح نژاد و ارتقای بهره‌وری امکان‌پذیر است.

رئیس سازمان جهاد کشاورزی آذربایجان شرقی همچنین از اعلام آمادگی استان برای تشکیل هسته‌های اصلاح نژادی و ایجاد پژوهشگاه شتر دوکوهانه شمال‌غرب کشور در صورت تأمین اعتبارات خبر داد.

ظرفیت تولید گوشت و شیر شتر؛ از رونق اقتصاد روستایی تا ایجاد ارزش افزوده

سرپرست مدیریت امور دام سازمان جهاد کشاورزی آذربایجان شرقی نیز با اشاره به توسعه صنعت پرورش شتر گفت: جمعیت شتر استان در سال گذشته به ۲ هزار و ۲۰ نفر رسیده که بخش قابل توجهی از آن در شهرستان اسکو نگهداری می‌شود.

جواد گوزلی، اسکو را قطب اصلی پرورش شتر در استان معرفی کرد و افزود: فعالیت بهره‌برداران شاخص این منطقه نشان‌دهنده ظرفیت بالای توسعه این صنعت است و عمده شترهای موجود از نوع تک‌کوهانه هستند.

وی با اشاره به وجود حدود ۹۰ میلیون هکتار مرتع در کشور اظهار کرد: بیش از ۴۸ درصد مراتع ایران در وضعیت ضعیف قرار دارند و گیاهان شورپسند و خارداری مانند خارشتر، علف‌شور و تاغ در آنها رشد می‌کند که شتر بهترین بهره‌بردار این منابع طبیعی است، در حالی که سایر دام‌های اهلی امکان استفاده مؤثر از این پوشش گیاهی را ندارند.

گوزلی ادامه داد: تداوم خشکسالی، کاهش بارندگی و تغییر پوشش گیاهی مراتع، ضرورت تغییر الگوی دامپروری را بیش از گذشته نمایان کرده و شتر به دلیل مقاومت بالا در برابر گرما، کم‌آبی و کمبود علوفه، مناسب‌ترین گزینه برای توسعه دامداری در مناطق خشک و نیمه‌خشک محسوب می‌شود.

وی افزود: شتر نسبت به سایر دام‌ها نیاز بسیار کمتری به آب، خوراک و تأسیسات نگهداری دارد و علاوه بر مقاومت مناسب در برابر بسیاری از بیماری‌ها، قادر است از گیاهان خشبی، خاردار و گونه‌های هالوفیت تغذیه کند.

سرپرست مدیریت امور دام سازمان جهاد کشاورزی استان با تأکید بر نقش اقتصادی این صنعت گفت: توسعه پرورش شتر می‌تواند ضمن ایجاد اشتغال پایدار، نقش مهمی در رونق اقتصادی مناطق خشک و کم‌برخوردار ایفا کند و گوشت و شیر شتر نیز از ارزش غذایی و بازار مناسبی برخوردار است.

گوزلی همچنین میزان تولید سالانه گوشت شتر در استان را ۶۲ تن اعلام کرد و بر ضرورت حمایت از توسعه این صنعت به عنوان یکی از راهکارهای سازگاری بخش کشاورزی با تغییرات اقلیمی تأکید کرد.

در همین حال کارشناس مسئول دام سنگین سازمان جهاد کشاورزی آذربایجان شرقی نیز با اشاره به اهمیت روزافزون محصولات شتر اظهار کرد: افزایش بهره‌وری تولید گوشت و شیر شتر از طریق اصلاح نژاد، بهبود مدیریت پرورش و توسعه فعالیت‌های تحقیقاتی ضروری است.

مهدی پورطهماسبیان اهرابی افزود: معاونت بهبود تولیدات دامی سازمان جهاد کشاورزی استان آمادگی خود را برای تشکیل هسته‌های اصلاح نژادی شتر و ایجاد پژوهشگاه شتر دوکوهانه شمال‌غرب کشور، در صورت تأمین اعتبارات لازم، به وزارت جهاد کشاورزی اعلام کرده است.

وی گفت: شتر در مقایسه با گاو، گوسفند و بز مصرف خوراک کمتری نسبت به وزن متابولیکی خود دارد، از قابلیت هضم بالاتری برخوردار است و نیاز اندکی به تأسیسات و تجهیزات نگهداری دارد.

پورطهماسبیان خاطرنشان کرد: میانگین تولید شیر هر شتر ماده روزانه حدود سه کیلوگرم است و در دوره شیردهی ۱۱ ماهه بین ۶۰۰ تا ۶۵۰ کیلوگرم شیر تولید می‌کند. همچنین وزن زنده شترهای نر در چهار سالگی به حدود ۵۰۰ تا ۶۰۰ کیلوگرم می‌رسد.

مدیر جهاد کشاورزی شهرستان ویژه مرند نیز با اشاره به ظرفیت‌های این شهرستان در پرورش شتر گفت: هم‌اکنون حدود ۲۱۰ نفر شتر از نژادهای دوکوهانه و تک‌کوهانه در روستاهای گلین‌قیه، یامچی و شوردرق پرورش داده می‌شود.

الهیاری افزود: سالانه حدود ۶۰ تن گوشت و هفت تن شیر شتر در مرند تولید می‌شود و محصولات این دام ارزش افزوده بالایی داشته و می‌تواند در حوزه صادرات نیز ارزآوری مناسبی برای استان و کشور به همراه داشته باشد.

وی با تأکید بر اینکه شتر در استفاده از مراتع با سایر دام‌ها رقابت نمی‌کند، گفت: این حیوان از گیاهانی تغذیه می‌کند که سایر دام‌ها توان استفاده از آنها را ندارند و نحوه چرای آن نیز موجب حفظ ریشه گیاهان و تقویت پوشش گیاهی می‌شود؛ موضوعی که می‌تواند در کاهش طوفان‌های نمکی نیز مؤثر باشد.

مدیر جهاد کشاورزی شهرستان اسکو نیز از تولید سالانه ۱۲۰ تن گوشت و حدود ۱۰۰ تن شیر و فرآورده‌های لبنی شتر در این شهرستان خبر داد.

فرشبافیان اظهار کرد: اسکو با توجه به شرایط اقلیمی، تغییر پوشش گیاهی، وسعت مراتع و سابقه طولانی در پرورش شتر، ظرفیت مناسبی برای توسعه سرمایه‌گذاری در این بخش دارد.

وی افزود: ارزش غذایی و دارویی گوشت، شیر، روغن و کرک شتر، مقاومت این دام در برابر کم‌آبی و بیماری‌ها و همچنین نیاز اندک به جایگاه نگهداری، اهمیت توسعه این صنعت را دوچندان کرده است.

فرشبافیان با اشاره به نبود صنایع تبدیلی و بسته‌بندی محصولات شتر در شهرستان گفت: در حال حاضر بخش عمده تولیدات به صورت فله‌ای عرضه می‌شود و ایجاد صنایع فرآوری می‌تواند ارزش افزوده و سودآوری این بخش را به میزان قابل توجهی افزایش دهد.

شترداران آذربایجان شرقی: شترپروری راهکار سازگاری با خشکسالی و احیای اقتصاد روستاهاست

احد حمیدی، یکی از پرورش‌دهندگان شتر در روستای خورخور شهرستان اسکو با اشاره به تغییر شرایط اقلیمی منطقه گفت: تا چند سال پیش بسیاری تصور می‌کردند شتر فقط برای مناطق کویری مناسب است، اما امروز خشکسالی و تغییر پوشش گیاهی اطراف دریاچه ارومیه نشان داده که این دام با شرایط جدید منطقه سازگاری بیشتری دارد. شتر از گیاهان خاردار و شورپسندی تغذیه می‌کند که دام‌های دیگر رغبتی به آنها ندارند و همین موضوع هزینه تأمین خوراک را کاهش داده و بهره‌برداری از مراتع را اقتصادی‌تر کرده است.

محمد خدادادی، یکی دیگر از شترداران منطقه کویری قوم‌تپه شهرستان شبستر نیز با بیان اینکه استقبال مردم از گوشت و شیر شتر در سال‌های اخیر افزایش یافته است، اظهار کرد: تقاضا برای محصولات شتر نسبت به گذشته بیشتر شده، اما هنوز نبود صنایع فرآوری، بسته‌بندی و بازاررسانی مناسب، مهم‌ترین دغدغه تولیدکنندگان است. اگر حمایت‌های لازم برای ایجاد واحدهای فرآوری و زنجیره فروش انجام شود، بسیاری از دامداران منطقه حاضرند بخشی از دامداری سنتی خود را به پرورش شتر اختصاص دهند.

یکی از فعالان این حوزه در شهرستان شبستر نیز با تأکید بر نقش شترپروری در اشتغال روستایی گفت: پرورش شتر تنها به تولید گوشت و شیر محدود نمی‌شود و از کرک، پوست و حتی ظرفیت گردشگری این دام نیز می‌توان درآمدزایی کرد. با توجه به ادامه خشکسالی و کاهش منابع آب، توسعه شترپروری می‌تواند به یکی از راهکارهای مؤثر برای حفظ معیشت روستاییان، جلوگیری از مهاجرت و سازگاری بخش کشاورزی با تغییرات اقلیمی در شمال‌غرب کشور تبدیل شود.