دیشب چه گذشت؟ دور جدید جنگ؛ از هرمز تا اردن | عربستان هم وارد میدان شد؟

حمله موشکی سپاه به پایگاه نیرو‌های آمریکایی در اردن، اعلام توقف سه نفتکش در تنگه هرمز، حملات مشترک آمریکا و عربستان به گروه‌های نزدیک به ایران در عراق و همزمان، مواضع سخت‌گیرانه دونالد ترامپ و بنیامین نتانیاهو، نشان می‌دهد بحران میان تهران و واشنگتن وارد مرحله‌ای تازه شده است؛ مرحله‌ای که اگرچه هنوز به جنگ تمام‌عیار تبدیل نشده، اما فاصله دو طرف با مسیر دیپلماسی را بیش از گذشته افزایش داده است.

هرمز، اردن و عراق؛ شبی که تنش‌ها یکباره اوج گرفت

تحولات بامداد چهارشنبه، یکی از پرتنش‌ترین شب‌های ماه‌های اخیر در منطقه را رقم زد. ابتدا نیروی هوافضای سپاه پاسداران اعلام کرد پایگاه نیرو‌های آمریکایی در اردن را با چند موشک بالستیک هدف قرار داده است. تقریبا همزمان، نیروی دریایی سپاه نیز از هدف قرار دادن و متوقف کردن سه نفتکش خبر داد؛ نفتکش‌هایی که به گفته این نیرو، به اخطار‌ها بی‌توجه بوده و در «مسیر ناامن و غیرقانونی» حرکت می‌کردند.

اما روایت آمریکا کاملاً متفاوت بود. ستاد فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا (سنتکام) اعلام کرد تمامی موشک‌های شلیک‌شده از ایران رهگیری شده و هیچ آسیبی به نیرو‌های آمریکایی وارد نشده است. خبرگزاری رسمی اردن نیز از رهگیری پنج موشک خبر داد.

در همین حال، گزارش‌هایی نیز از حملات موشکی و پهپادی به مناطقی در اربیل و سلیمانیه عراق منتشر شد؛ حملاتی که هنوز درباره عاملان و اهداف دقیق آن ابهام‌هایی وجود دارد.

پاسخ واشنگتن؛ حمله مشترک آمریکا و عربستان به عراق

تنش‌ها تنها به حمله موشکی محدود نماند. ساعاتی بعد، سنتکام از عملیات مشترک آمریکا و عربستان سعودی علیه مراکز وابسته به گروه‌های مسلح شیعه نزدیک به جمهوری اسلامی ایران در عراق خبر داد.

براساس بیانیه سنتکام، جنگنده‌های دو کشور چندین مرکز لجستیکی و انبار تسلیحات این گروه‌ها را هدف قرار دادند؛ اقدامی که واشنگتن آن را پاسخی به بیش از ۳۰ حمله پهپادی و موشکی طی ۷۲ ساعت گذشته علیه نیرو‌های آمریکایی و زیرساخت‌های انرژی عربستان توصیف کرد.

در مقابل، حشدالشعبی تأیید کرد پایگاه‌های این نیرو در چندین استان عراق هدف حمله قرار گرفته و این حملات دست‌کم هشت کشته و ده‌ها زخمی برجا گذاشته است.

این نخستین بار در ماه‌های اخیر است که عربستان به‌طور رسمی مشارکت خود در عملیات نظامی علیه گروه‌های نزدیک به ایران را تأیید می‌کند؛ موضوعی که می‌تواند معادلات امنیتی منطقه را وارد مرحله‌ای تازه کند.

تنگه هرمز؛ نقطه اصلی اختلاف تهران و واشنگتن

همزمان با تحولات نظامی، تنگه هرمز بار دیگر به مهم‌ترین محور اختلاف میان ایران و آمریکا تبدیل شده است.

کاظم غریب‌آبادی، معاون وزیر امور خارجه، اعلام کرد تهران پیشنهاد عمان درباره تقسیم برابر مدیریت کشتیرانی در تنگه هرمز را نپذیرفته و در مقابل، طرحی ارائه داده که بر اساس آن، ایران کنترل کشتی‌های ورودی و بخشی از مسیر خروجی را در اختیار داشته باشد.

او همچنین تأکید کرد تصمیم درباره آینده تنگه هرمز و احتمال محاصره دریایی، تصمیمی در «بالاترین سطح نظام» است.

چند ساعت بعد نیز نیروی دریایی سپاه با اعلام ادامه «اعمال مدیریت کامل» بر تنگه هرمز، از متوقف کردن سه نفتکش خبر داد و هشدار داد هرگونه «مداخله» آمریکا در این منطقه بی‌پاسخ نخواهد ماند.

همزمانی این مواضع با تحولات نظامی، از نگاه بسیاری از تحلیلگران به معنای آن است که اختلاف بر سر هرمز، دیگر صرفاً یک موضوع سیاسی نیست و به یکی از مهم‌ترین میدان‌های رویارویی تهران و واشنگتن تبدیل شده است.

ترامپ و نتانیاهو؛ تأکید دوباره بر فشار حداکثری

در سوی دیگر ماجرا، دیدار دونالد ترامپ و بنیامین نتانیاهو در کاخ سفید نیز پیام روشنی برای تهران داشت.

ترامپ این دیدار را «بسیار خوب» توصیف کرد و گفت درباره مسائل مهم منطقه گفت‌و‌گو شده است.

نتانیاهو نیز پس از این دیدار اعلام کرد محور اصلی مذاکرات، جلوگیری از دستیابی جمهوری اسلامی به سلاح هسته‌ای بوده است. او تأکید کرد اسرائیل و آمریکا مصمم هستند اجازه ندهند ایران به توانایی تولید سلاح هسته‌ای دست پیدا کند و عملیات‌های اخیر نیز در همین چارچوب انجام شده است.

این اظهارات در حالی مطرح می‌شود که مقام‌های آمریکایی همچنان از ادامه سیاست بازدارندگی سخن می‌گویند و نشانه‌ای از کاهش فشار‌ها علیه تهران دیده نمی‌شود.

رسانه‌های غربی چه می‌گویند؟

رسانه‌های بین‌المللی از جمله رویترز، آسوشیتدپرس، فایننشال تایمز و بلومبرگ در تحلیل‌های خود معتقدند آنچه اکنون در منطقه جریان دارد، بیش از آنکه آغاز یک جنگ فراگیر باشد، ورود به مرحله‌ای از «تقابل کنترل‌شده» است؛ الگویی که در آن دو طرف تلاش می‌کنند با افزایش فشار‌های نظامی، بدون عبور از آستانه جنگ مستقیم، موقعیت خود را در مذاکرات احتمالی آینده تقویت کنند.

به نوشته رویترز، رد پیشنهاد عمان درباره سازوکار مشترک مدیریت تنگه هرمز می‌تواند یکی از مهم‌ترین موانع کاهش تنش باشد و خطر بروز درگیری‌های دریایی را افزایش دهد.

فایننشال تایمز نیز معتقد است حملات متقابل اخیر نشان می‌دهد منطقه وارد مرحله‌ای شده که احتمال هرگونه خطای محاسباتی در آن بسیار بالا است؛ خطایی که می‌تواند در مدت کوتاهی دامنه بحران را از عراق و اردن به خلیج فارس گسترش دهد.

در همین حال، تحلیلگران اندیشکده‌های آمریکایی از جمله «مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی» و «شورای آتلانتیک» هشدار داده‌اند که تداوم حملات نیرو‌های همسو با ایران و پاسخ‌های نظامی آمریکا، فضای سیاسی لازم برای هرگونه مذاکره را بیش از گذشته تضعیف خواهد کرد و احتمال بازگشت به مسیر دیپلماسی را کاهش می‌دهد.

دیپلماسی زیر سایه موشک‌ها

مجموعه تحولات ۲۴ ساعت گذشته نشان می‌دهد بحران میان ایران و آمریکا وارد مرحله‌ای حساس‌تر شده است. از یک سو تهران با تأکید بر ادامه کنترل تنگه هرمز و پاسخ نظامی به حملات آمریکا، تلاش می‌کند هزینه فشار‌های واشنگتن را افزایش دهد و از سوی دیگر آمریکا با گسترش دامنه عملیات خود در عراق و حمایت آشکار از اسرائیل، پیام بازدارندگی را تقویت می‌کند.

در چنین شرایطی، هرچند هنوز نشانه‌ای از آغاز یک جنگ گسترده دیده نمی‌شود، اما همزمانی حملات نظامی، تشدید جنگ روایت‌ها و مواضع سخت‌گیرانه دو طرف، فضای لازم برای هرگونه توافق یا کاهش تنش را محدودتر از گذشته کرده است. به همین دلیل، بسیاری از ناظران معتقدند اکنون بیش از هر زمان دیگری، منطقه در وضعیتی قرار گرفته که یک خطای محاسباتی یا حادثه پیش‌بینی‌نشده می‌تواند معادلات را به سرعت تغییر دهد و بحران را وارد مرحله‌ای تازه کند.

About Author