بدعت تاریخ سازی یا احیاء هویت تاریخی در مدیریت شهری تبریز

اختصاصی «ساقی آذربایجان/ وحید خدادادی

تاریخ شهر، سرمایه ای عمومی است نه زینتی برای خبرهای افتتاحیه و نه عنوانی که بتوان آن را بی نیاز از سند بر هر پروژه شهری نشاند. هنگامی که مدیریت شهری از احیا و بازخوانی هویت تاریخی سخن می گوید، همزمان مسئولیتی دوگانه بر عهده می گیرد: پاسداری از مکانهایی که اصالت و پیشینه شان مستند است، و پرهیز از تبدیل فرضیه یا روایت محلی به واقعیتی قطعی و نهادینه شده.
در تبریز، نگرانی دوستداران میراث فرهنگی درباره چگونگی مداخله در مکانهای شناخته شده ای چون باغ گلستان و غسالخانه عمی زین الدین، زمینه ای برای حساسیت بیشتر نسبت به زبان و عملکرد مدیریت شهری فراهم آورده است. این نگرانی ها باید با اسناد، گزارشهای کارشناسی و بررسی مستقل پیگیری شوند؛ طرح آنها در اینجا بهمنزله حکم قطعی درباره جزئیات هر مداخله نیست، بلکه یادآور ضرورت پاسخگویی در قبال میراث اصیل شهر است.
در چنین فضایی، نام زنگیلی باغ یا زنگوله باغ در محله لاله و پروژه احیای آن به موضوعی پررنگ در خبرهای مدیریت شهری بدل شده است. محور این بررسی، خود ارزش یا سودمندی پروژه فضای سبز نیست؛ پرسش محدودتر و دقیق تر آن است که آیا انتساب باغ به روزگار صفوی، با سند تاریخی قابل ارزیابی پشتیبانی می شود یا خیر؟

* ادعای مدیریت شهری و بار اثبات تاریخی

در اظهارات منسوب به شهردار و یکی از اعضای شورا، پیشینه زنگیلی باغ به دوره صفویه بازگردانده شده و احیای آن اقدامی فراتر از یک پروژه عمرانی، یعنی بازخوانی بخشی از هویت باغشهری تبریز معرفی شده است. این صورتبندی، ادعایی تاریخی و مشخص است؛ ازاین رو باید پرسید: این تاریخ گذاری به کدام سند، کدام متن و کدام موضع مکانی متکی است؟
در مطالب و گزارشهایی که مبنای این بررسی قرار گرفته اند، برای این انتساب نام سند صفوی، صفحه و عبارت دقیق، وقفنامه، نقشه هم عصر، سفرنامه یا گزارش باستان شناختی ارائه نشده است. تکرار عبارت باغ دوره صفویه در خبر یا اطلاعیه، به خودی خود شاهد مستقل تاریخی محسوب نمی شود؛ خبر تأخر میتواند بازتاب ادعا باشد، اما جای سندی را که ادعا بر آن استوار است نمی گیرد.
این خلأ، بتنهایی ثابت نمی کند که باغ در عصر صفوی وجود نداشته است. نتیجه ای که روش تاریخی اجازه می دهد محدودتر و در عین حال محکم تر است: بر اساس مدارک معرفی شده، انتساب صفوی هنوز اثبات نشده و مدعیان آن باید مأخذ را بنحوی روشن و قابل وارسی عرضه کنند.

* منابع مکتوب و حدود دلالت آنها

کتاب تبریز در گذر تاریخ نوشته ایوب نیکنام لاله و فریبرز ذوقی، در روایتهای موجود بعنوان منبعی درباره محلات و جغرافیای تاریخی تبریز معرفی شده است. بنا بر اطلاعات نقل شده، کتاب نخستین بار در ۱۳۷۴ منتشر شده و ۵۶۴ صفحه دارد؛ در فهرست باغهای محدوده لاله، نام زنگوله باغ در کنار نامهایی چون قوم باغی، باغ حاج حسین آقاخان و یولی باغی آمده است. این یادکرد، قرینه ای برای شناخته بودن نام باغ در جغرافیای محلی و منابع متأخر است؛ اما فهرست نامها، اگر تاریخ تأسیس یا شاهد هم عصر را ذکر نکند، تاریخ صفوی را بتنهایی ثابت نمی کند. میان نام یک باغ در منبع و وجود آن در سده ای معین فاصله ای است که باید با شواهد زمانمند پر شود.از این رو باید روشن شود که مدخل، بر پایه سند قدیمی تری نقل شده یا حاصل گردآوری و حافظه جغرافیایی متأخر است.

* تصویر تاریخی قریه لاله در اثر محمدجواد مشکور

در توصیفی که به کتاب تاریخ تبریز تا پایان قرن نهم هجری اثر دکتر محمدجواد مشکور نسبت داده شده، لاله ناحیه ای روستایی در جنوب غرب تبریز با باغها و مزارع فراوان تصویر می شود. حدودی که در نقلهای موجود برای آن ذکر شده، از شمال باغات خطیب، از جنوب باغها و مزارع رواسان، از غرب جاده مراغه و رواسان و از شرق گازران است؛ همچنین از آبهای معدنی آن ناحیه یاد شده است.
این تصویر کلی برای شناخت بافت باغی و کشاورزی لاله سودمند است، اما در نقل یادشده نام زنگوله باغ بعنوان آبادی یا واحدی مستقل درج نشده است. دلالت امن تر آن است که این مأخذ، در شکل نقل شده، تاریخ صفوی باغ را تأیید نمی کند.
در فهرستهایی که با اتکا به نقشه دارالسلطنه تبریز نادر میرزا و نوشته های مربوط به باغهای کهن تنظیم شده اند،
باغهای متعددی معرفی می شوند. صرف حضور نام باغ در فهرستی متأخر یا بر نقشه ای با تاریخ معین، تنها به اندازه دقت همان مأخذ و امکان تطبیق مکانی آن ارزش دارد. برای پیوند دادن نام قدیم به محل پروژه امروز، باید املای نام، حدود زمین، همسایگی ها و استمرار یا جابجایی نامها بررسی شود.
روایتی محلی که ایوب نیکنام لاله درباره نام باغ نقل کرده، از زنگ بزرگی در ورودی سخن میگوید: مراجعه کننده زنگ را به صدا درمی آورد تا باغبان از حضور او آگاه شود؛ و نام زنگیلی باغ یازنگوله باغ به همین ویژگی پیوند داده می شود. این روایت، اگر در مأخذ اصلی و با عبارت دقیق تأیید شود، میتواند سرنخی مردم نگارانه برای فهم وجه تسمیه و کارکرد ورودی باغ باشد.
بااینحال، ریشه شناسی نام با قدمت سنجی بنا یا باغ یکی نیست. نام ممکن است در دوره ای متأخر پدید آمده باشد، بر مکانی قدیمی تر اطلاق شده باشد یا در انتقال شفاهی دگرگون شده باشد. حتی پذیرش کامل روایت زنگ، فقط توضیحی درباره نامگذاری به دست میدهد؛ نه تاریخ تأسیس، نه محدوده باغ در عصر صفوی و نه پیوستگی کالبدی آن تا امروز را اثبات میکند.

* ساختار فضایی تبریز صفوی و دشواری بازسازی محلی

پژوهشهایی با موضوع ساختار فضایی تبریز در دوره صفوی، از جمله مطالعه ای با عنوان تحلیل ساختار فضایی شهر تبریز در دوره صفوی با مقایسه تطبیقی سفرنامه ها و اسناد تصویری، می کوشند سیمای شهر را از راه سنجش تطبیقی سفرنامه ها و اسناد تصویری بازسازی کنند. همچنین پژوهشهایی درباره دگرگونی شهر از دوره اسلامی تا قاجار بر اثر زلزله های مکرر، ویرانی های جنگی و بازسازی های پیاپی تأکید کرده اند. این شرایط، پیوند دادن ساختارهای محلی امروزین به دوره های کهن را دشوار می کند و استفاده انتقادی از شواهد پراکنده را ضروری میسازد.
از نظر استدلال، وجود باغهای فراوان در تبریز صفوی یا در ناحیه لاله، زمینه ای تاریخی فراهم می کند، اما بتنهایی برای تاریخ گذاری یک باغ مشخص کفایت ندارد. انتساب مکانی دقیق نیازمند تطبیق نام و مختصات تاریخی، مرزهای زمین، شبکه آبرسانی، مالکیت و شواهد مادی است؛ بویژه در شهری که لایه های کالبدی آن بارها دگرگون شده است.

* نتیجه گیری: آنچه میدانیم و آنچه هنوز باید اثبات شود

بر پایه مدارکی که در این بررسی معرفی شده اند، میتوان گفت نام زنگوله باغ/زنگیلی باغ در پیوند با باغهای محدوده لاله در منابع متأخرتر نقل شده و درباره وجه تسمیه آن نیز روایتی محلی وجود دارد. اما از این دو نکته نمی توان بدون واسطه نتیجه گرفت که باغ در عصر صفوی وجود داشته است. برای ادعای اخیر، در مجموعه اطلاعات عرضه شده شاهد اولیه و قابل ارجاعی ذکر نشده است.
بنابراین صورتبندی دقیق و منصفانه چنین است: «انتساب زنگوله باغ تبریز به دوره صفویه بر پایه اسناد معرفی شده در این گزارش اثبات نشده است؛ این نتیجه، به معنای اثبات عدم وجود باغ در آن دوره نیست و با ارائه سند معتبر قابل بازبینی خواهد بود. این عبارت نه ادعا را بی دلیل می پذیرد و نه از نبود سند ارائه شده، حکم قطعی عدم وجود می سازد.

هفت معیار برای سنجش علمی ادعای قدمت

◆ ۱. سند مکتوب هم عصر صفوی — متنی تاریخدار و قابل شناسایی که نام باغ را صریحاً ذکر کند؛ همراه با معرفی محل نگهداری، شماره سند، تاریخ و عبارت مرتبط
◆ ۲. وقفنامه — وقفنامه ای که نام باغ، واقف یا موقوف علیه، حدود و حقوق ملک را روشن کند و تاریخ آن با روشهای معتبر احراز شود.
◆ ۳. اسناد مالکیت، مالیات یا دیوانی — قباله، دفتر مالیاتی یا ثبت اداریِ قابل تاریخ گذاری که نام ملک و پیوند آن را با محدوده مورد بحث نشان دهد.
◆ ۴. نقشه تاریخی — نقشه ای با تاریخ و منشأ روشن که مکان باغ را نشان دهد؛ به همراه تحلیل مقیاس، نامگذاری و امکان تطبیق با جغرافیای امروز.
◆ ۵. سفرنامه یا خاطرات هم عصر — گزارش جهانگرد یا نویسنده ای نزدیک به دوره صفوی که باغ را به نام یا با توصیف مکانیِ یگانه معرفی کند؛ نه اشاره ای کلی به باغهای تبریز.
◆ ۶. منابع تاریخی و محلیِ قابل مقابله — از جمله روضات الجنان یا دیگر متون هم عصر و نزدیک به دوره، مشروط بر آنکه عبارت صریح، نسخه/چاپ معتبر و صفحه دقیق ارائه شود. نقلِ دست دوم باید با متن اصلی سنجیده شود.
◆ ۷. شواهد باستان شناختیِ تاریخ پذیر — لایه ها، سازه ها، تأسیسات آبرسانی یا یافته هایی از محل که با مجوز و روش علمی ثبت و تاریخ گذاری شوند و پیوندشان با باغ مورد ادعا استدلال پذیر باشد.
این معیارها جایگزین یکدیگر نیستند و وزن هر شاهد به اصالت، تاریخ گذاری، پیوند مکانی و امکان راستی آزمایی آن بستگی دارد. هم نشانی چند شاهد مستقل، از یک نقل منفرد یا خبر تبلیغاتی اطمینان آورتر است. مدیریت شهری نیز می تواند با انتشار تصویر اسناد، مشخصات آرشیوی، گزارش کارشناسی و نقشه تطبیقی، بحث را از جدل رسانه ای به بررسی عمومی و علمی منتقل کند. هر چند به نظر می رسد آنچه از زبان
شهردار در رابطه با پیشینه تاریخی این منطقه ذکر شده و ارجاع به عصر صفوی شده است احتمالا مدل اطلاعات اینستاگرامی است، عین همان اطلاعاتی که شیخ شورا هر هفته در رابطه با تاریخ تبریز و اماکن آن ارائه می دهد و اسباب خنده اصحاب رسانه حاضر در جلسات علنی را فراهم می آورد. حال اینکه پشت این تبلیغات سنگین و تاریخ سازی های جعلی چه نیّتی وجود دارد، الله اعلم!

About Author