عمارت تاریخی «کلاهفرنگی» که قدمت آن به حدود ۴۰۰ سال پیش می رسد به دستور آق قویونلوها ساخته شد و در دوره های صفویه و قاجاریه ساختمان ها و سراهایی به آن اضافه شده بود که در جشن ها و مراسم مختلف مورد استفاده قرار می گرفت ولی به همراه چندین اثر تاریخی دیگر در دوران پهلوی نابود و با خاک یکسان شد.
این عمارت با طراحی زیبا و منحصر بفرد خود تا حوالی سال های ۱۳۴۰ شمسی پابرجا بود و به عنوان یکی از یادگارهای ارزشمند دوران گذشته و جلوه ای از هنر و تاریخ کهن شهر تبریز، چشم هر بیننده ای را به خود جلب می کرد.
آق قویونلوها در زمان حکمرانی شان در قرن هشتم قمری به تبریز و توسعه آن اهمیت ویژه ای قایل بودند و به همین دلیل نیز عمارات و باغات باشکوهی همچون «ایل گولی» (شاه گولی) و مجموعه عمارات «باغشمال» را برای تفریح و تفرج خود احداث کردند.
در آن سال ها که پهلوی اول در ابتدای پادشاهی و به دنبال محکم کردن جای پای خود بود، به دلیل کینه و نفرت وی از قاجار، بسیج عمومی مسوولان و دولتمردان برای نابودی هرگونه نماد معماری باقیمانده از این سلسله در همه جای ایران به راه افتاده بود.
تاج الملوک، همسر رضاخان، در کتاب خود به صراحت به کینه رضاخان از قاجارها اشاره می کند و با ابراز تاسف از ویرانی ساختمان ها و عمارات تاریخی تهران و تخریب باغات و بناهای قاجاری آن به دست شهرداری، می گوید که وقتی به رضاخان گفته که حیف است این آثار تخریب شوند، او پاسخ داده که دلش نمی خواهد هیچ اثر و نشانه ای از قاجارها را ببیند.
در سوی دیگر ماجرا ، اخیرا شهرداری تبریز در محلی غیر از آنچه که محل واقعی عمارت کلاه فرنگی است اقدام به احداث ساختمان جدید با همان شکل ظاهری عمارت قدیمی کلاه فرنگی نموده و تبلیغات وسیعی نیز برای جاب توجه شهروندان بافرهنگ تبریز درباره این پروژه نموده است .
اما فارغ از فضای احساسی ایجاد شده توسط شهرداری تبریز از طریق رسانه های در اختیار، اساتید و کارشناسان برجسته حوزه میراث فرهنگی با این اقدام شهرداری تبریز که با هزینه هنگفت که ظاهرا صدها میلیارد ریال اعلام می شود مخالف بوده و آنرا فاقد اصالت علمی و مغایر با منشورهای بین المللی می پندارند.
در همین رابطه نظر استاد اکبر تقی زاده اصل ، چهره ماندگار میراث فرهنگی کشور را که مدتی نیز مدیر کل میراث فرهنگی آذربایجان شرقی بودند جویا شدیم.
اکبر تقیزاده اصل، معمار، مرمتگر برجسته و مدیرکل اسبق میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی آذربایجانشرقی، در چهارمین نکوداشت مفاخر میراثفرهنگی کشور به عنوان چهره ماندگار معرفی شد؛ کارنامه تقیزاده آمیخته با احیاء و مرمت آثار شاخص تاریخی است.
همچنین در جریان این مراسم نکوداشت، از خدمات ارزشمند او در مرمت و احیای آثار تاریخی تقدیر شد.
تقیزاده اصل در سال ۱۳۲۷ در محله نوبر تبریز چشم به جهان گشود. او پس از گذراندن تحصیلات مقدماتی، در رشته معماری دانشگاه ملی (شهید بهشتی) ادامه تحصیل داد و پس از پایان تحصیلات، در سال ۱۳۵۲ نخستین تجربههای اجرایی خود را در شرکت ASP تهران آغاز کرد. رییس کارگاه احداث پالایشگاه تبریز و نیز مدیرعاملی شرکت خانه سازی باغمیشه از دیگر سوابق ایشان می باشد.
این معمار برجسته از سال ۱۳۷۳ به مدت ۱۱ سال مدیریت ادارهکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان آذربایجانشرقی را برعهده داشت و در این مدت نقش مهمی در حفظ و بازآفرینی میراث تاریخی این استان ایفا کرد.
کارنامه حرفهای تقیزاده اصل سرشار از مرمت و احیای ماندگار بناهای تاریخی است؛ آثاری که امروز نیز به عنوان بخشی از هویت فرهنگی ایران درخشان و پایدار باقی ماندهاند.
ایشان در گفتگو با ساقی آذربایجان معتقدند احداث عمارت کلاه فرنگی با این شیوه کنونی که شهرداری انجام می دهد از نظر علمی و منشورهای بین المللی کار نادرستی است و بشدت آنرا رد می کنم.
ایشان معتقد است یکی از اصول اساسی در باززنده سازی و مرمت بناهای تاریخی ، اصالت مکانی اثر است که ساختمان فعلی که به نام عمارت کلاه فرنگی ساخته می شود فاقد اصالت مکانی است علت این امر نیز تغییر محل اصلی و تاریخی این عمارت است که در جای خود ساخته نمی شود. چرا که بهتر بود قبل از احداث ، با کاوش علمی نسبت به یافتن مکان اصلی عمارت تاریخی و پلان آن اقدام می شد.
همچنین این ساختمان فاقد اصالت پلان است و با توجه به اینکه از عمارت کلاه فرنگی فقط ۲ عکس در اختیار داریم و در این عکسهای تاریخی فقط یک طرف عمارت مشخص است و ۳ جهت دیگر آن دیده نمی شود لذا هر چهار وجه ساختمان مشخص نیست که چگونه بوده است تا بر اساس آن پلان ساختمان مشخص گردد و سپس نسبت به اجرای همان پلان در ساختمان جدید اقدام گردد. لذا احداث ساختمان جدید با حدس و گمان کار نادرستی است.
سومین ایرادی که بر این کار وارد است اینکه اصالت تاریخی آن نیز وجود ندارد یعنی اینکه هیچ اثر فیزیکی از بنای اصلی باقی نمانده که بتوانیم در کنار آن و یا با اقتباس از آن به باززنده سازی عمارت اقدام کنیم.
بنابراین در عمارتی که شهرداری تبریز به نام کلاه فرنگی احداث می کند هیچکدام از ۳ اصالت لازم شامل: اصالت تاریخ و اصالت مکان و اصالت پلان که لازمه باززنده سازی یک اثر تاریخی است وجود نداشته لذا از نظر علمی و منشورهای بین المللی احداث این ساختمان کار نادرستی است و بنده آن را رد می کنم با وجود آنکه در دنیا مرسوم است که باززنده سازی و احداث بنا بصورت عین به عین انجام می شود اما بشرط رعایت ۳ اصالت فوق الذکر که متاسفانه بنای جدید که شهرداری تبریز کار کرده فاقد این ۳ اصالت است.
استاد اکبر تقی زاده اصل
چهره ماندگار میراث فرهنگی کشور
About Author
پست های مرتبط
دیوارِ کجِ شورا
تبریز شهر بی دفاع در برابر زلزله
پروژه شهرک جوانان قربانی سوء مدیریت شهری تبریز