آذربایجان خالق تقویمینده ایلین قیش فصلی اوچ حیصهیه بؤلونور: بؤیوک چیلله، کیچیک چیلله، آلاچالپوو (بوز چیلله). قیشین ان اوزون سورن بیرینجی حیصهسینه بؤیوک چیلله دئییلیر. بو مدت دي آيينين بيريندن – ایلین ان اوزون گئجهسیندن باشلایاراق بهمن آیینین اونونا قدر قیرخ گون داوام ائدیر.ائل-اوبادا بؤیوک چیللهنین قارلی-توفانلی، دوندوران، سوموک اوشودن گونلرینه قاراقیش دئییرلر. بو مدّتده چوخ واخت قیش آغیر و سورونه – سورونه کئچیر، قار قاریشیق کولكلر اوغولداییر. قیشین قیشلیغی چَنیندن بللی اولور. چونکی قیشین چَنی قار گتیرر، دئییرلر.خالق تقویمینده بهمن آيينين اون بيريندن سونونا قدر داوام ائدن مدته ایسه کیچیک چیلله دئییلیر. کیچیک چیللهنین اؤمرو، گؤروندويو کیمی او قدر ده چوخ دئییل. اما کیچیک چیلله ده کیچیک چیللهدی ها. قیش فصلینین اَن سويوق، چووغونلو چاغی، دوندوروجو چاغی ساییلیر.کیچیک چیللهده قیش چوخ حیرسلی گلر. بیر اَلینده قیلینج کیمی شاختا، بیر اَلینده چووغون، بوران، دیو نعرهلی کولک. “کیچیک قارداش هوولو اولار” مثلی ده چوخ گومان کی، کیچیک چیلله اوچون دئییلیب. چوخ سويوق، شاختالی کئچمهسینه گؤره بو مدته “قیشین اوغلان چاغی”، “گیروهلی قیش” دا دئییرلر: “کیچیک چیللهنین سویوغو، تندیره تپر تویوغو”.
خالق تقویمینه گؤره، قیش فصلینین آخیرینجی آیی بوز آی (آلاچالپوو) آدلانیر. اسفند آيينين بيريندن نووروزا قده ر داوام ائدیر و هرهسی بیر هفته چکمکله دؤرد چیللهیه بؤلونور. ائل-اوبادا بو مدت بوز چیلله، آلا چیلله، آغلار-گولر آدلاری ایله ده تانینیر. بابالاریمیز معيينلشدیرمیشلر کی، قیش فصلینده گئجهلر آیاز، گوندوزلر دومانلی کئچرسه، بو، قیشین سويوق، شاختالی اولاجاغینا ایشارهدیر. یعنی، بو مدتده هاوالار سویوق کئچر، تورپاق سویویار، محصول آز اولار. قیشدا گوندوزلر آیاز، گئجهلر دومانلی اولاندا ایسه عکسینه، هاوالار نیسبتن ایستی کئچر، تورپاق داها ایستی اولار، بیتکیلر تئز و یاخشی اینکیشاف ائدر، محصول بول اولار. بو سیناما خالق شعرینده ده عکسینی تاپمیشدیر:
گئجه آیاز، گوندوز دومان، ایلین کورودور-کورو.
گوندوز آیاز، گئجه دومان، ایلین گولودور-گولو.
قیش دومانی هم ده هاوانین دییشه جیینی گؤسترن علامتلردن بیری حساب اولونور. “قیش دومانی قار گتیرر”، – دئییرلر. موشاهیده ائدیلمیشدیر کی، قارغالار قیشدا قار یاغمامیشدان قاباق هاوادا فیرلاناراق یئره اوتورسالار، هاوا قیزاجاق. یوخ اگر ائولرین اوستونه، آغاجلارین باشینا قونسالار، چووغون، شاختا اولاجاق، بوداقلارینا قونسالار، کولک قالخاجاقدیر. قارقوشو جیویلدییرسه – قیش تئز گلهجک.
قیش گونو اوفوق گونش دوغارکن حدیندن آرتیق قیزاراردیسا، همین گون هاوانین دییشجیی، کولک اسه جیی، حتی یاغیش و یا قار یاغاجاغی، عکسینه، قوروب چاغی قیزاراردیسا، سونراسی گونون گونشلی اولاجاغی گؤزلنیلیردی. خالق ایفادهسی ایله دئسک:
سحرین قیزارتیسی آخشاما وایدیر،
آخشامین قیزارتیسی سحره یایدیر.
موشاهیدهلره گؤره پاییزین اورتالاریندان سونرا شدتلی کولک اَسیب یاغیش یاغارسا، قیش چوخ سويوق، عکس حالدا ایسه یومشاق کئچر. قیشین سويوق کئچه جیینی چینارین یارپاقلارینین آشاغیدان تؤکولمهسی ایله ده بیلمک اولار. سئرچهلر قیشدا مهربان جیویلدشیرلرسه، دئمهلی، هاوا ایستیلشهجک. شاختالی هاوادا هند تویوغو قیشقیریرسا، دئمهلی، ایستی کولک اسهجک. بوتون بونلاری اولولار سیناقدان چیخاردیبلار. بابالار دئییبلر کی، قیشدا قار چوخ یاغارسا، محصول بول اولار. بئله یاغینتییا برکت گتیرن، بوللوق گتیرن قار دئیرلر. ائله اونا گؤره ده “یاز برکتی قیشدان آلار”، – سؤیلهییب اولولاریمیز.
چوخ قدیم زامانلاردا قیشین باشلاماسی موناسیبتیله ائل-اوبامیز ایلین ان اوزون گئجهسینده (بونا چیلله گئجهسی دئییلیر) خصوصی مراسیم کئچیرردیلر. بو کوتلوی خالق بایرامیندا سایسیز-حسابسیز تونقاللار یاندیریلاردی، عائله عضولری اونلارین اطرافیندا توپلاشیب شادلیق ائدر، اوستوندن توللاناردیلار. هر یئرده آتشفشانلیق باشلاناردی، شنلیک ائتمک اوچون آداملار بیر یئره ییغیشار، ماراقلی اویونلار، تاماشالار ایفا ائدیلردی، قوربان کسردیلر، چالیب اوینایاردیلار.چیللهنین گیردیگی گون موختلیف آددا، موختلیف داددا لزیز یئمکلر اولان سوفرهلر آچیلاردی. هامی سوفره باشینا ییغیشار، اورتالیغا یاشیللیق، بوللوق رمزی اولاراق قارپیز گتیریلردی. “چیلله قارپیزی”نین آدینا سؤز ده قوشوبلار:
بو قـارپیز، چیله قارپیز
دوشوبدو دیله قارپیز.
ییغیلیب خورجونلارا،
گلیب یارگیله قارپیز.
چیلله گئجهسینده جانا ایستیلیک گتیرن دادلی-لذتلی خؤرکلر حاضرلایاردیلار. یوز جور ادویات دا بو خؤرکلرین، یئمکلرین تامینی آرتیراردی. ارمغان عطريری ائوی باشینا گؤتورردی. ایستوتلو، دارچینلی، میخكلي، زنجفیللی سمنی حالواسی بیشیرردیلر.ایلین قیش فصلینده تورپاغین قار اؤرپیی ایله اؤرتولمهسی چوخ خئییرلیدیر. سانکی تورپاق دینجلیب یورغونلوغونو آلیر، راحتلانیر. تورپاغا لوغماندیر بو قار، – دئیرلر. بونونلا علاقهدار اکینچیلر تجروبهدن چیخارمیشلار کی، قیشدا دینجهلن، یازدا یولا چیخان تورپاق پاییزدا باری-بهری ایله قاییدار.
قیشین قاری تورپاغین برکتیدی. قیشدا تورپاغین “آغ کؤینک” گئیمهسی، اکینلرین شاختادان قورونماسی، یازدا بول سو ایله تامين ائدیلمهسی دئمکدیر. بو فایدالی جهتلر “قار اولماسا بار اولماز”، “قیشین قاری، یازین واری”، “قار ایلی، وار ایلی” کیمی ائل سؤزلرینده ده اؤز عکسینی تاپمیشدیر. طبیعتین معجزهلریندن اولان قار دنهلری فورماسینا گؤره موختلیف اولور. قیشین اوغلان چاغیندا، یعنی شدتلی واختیندا موتلق بیر کره ده اولسا گؤیدن یئره دوگورجکلی قار النیر. بو قارلا باغلی ائل-اوبادا بیر تاپماجا دا یاییلمیشدیر:
بـاییــردا ســاغـدی
پـامـبیــقدان آغـدی
ائوه گلر، سویا دؤنر.
بئله قار یومرو، قورو و دويو کیمی آغاپپاق اولدوغوندان ائل آراسیندا “دويو قار” آدلاندیریلمیشدیر. بئله هاوالاردا سویوق ایلییه ایشلییردی. خیرداجا قوم دنهلرینه بنزهین قار چووغونونو کولک آدامین اوست-باشینا دولدورور. بو جور قار یاغاندا ننهلریمیز خالچا-پالازی اونون آلتینا سالیب تمیزلردیلر.کیچیک چیللهنین آخیرینا یاخین نارین-نارین قار یاغیر. بو قارا دا کپک قار دئیرلر. ائله بئلهجه گونلرین بیرینده، گؤیدن قار الندیی بیر واختدا آغبیرچک ننهلریمیز بیر تاپماجا سؤیلردیلر:
گؤیدن گـلیر درویشلر،
کورکون یئره سـرمیشلر.
او قـدر اویـنامــیشلار،
خورد-خشیل اولموشلار.
حاضرجاوابلار دا تئز دئیردیلر کی، بس بو، قوشباشی قاردیر. بئله قار ملاییم شاختادا ایری پارچالار شکلینده یاغیر، یئرده چوخ قالماییر، تئز خورد-خشیل اولوب ارییر.الچیم قار دا ایری پارچالار شکلینده یاغیر. “الچیم” دئمکله خالق بو قارین اَل ایچی بویدا اولدوغونا ایشاره ائتمیشدیر.ایری یاغان قاری لوپا قار آدلاندیریرلار. ائله اونا گؤره ده دئییرلر قار لوپا-لوپا یاغیرسا، بو اونون چوخ یوکسکدن، اوزاقدان گلدیینی گؤستریر.یازا یاخین ساکیت هاوادا یاغیب یئره اوچا-اوچا دوشن قارا قانادلی قار دئییرلر. نووروزقاباغی یاغان قار ایسه نووروز قاری آدلاندیریلیب.بیر ده گؤرورسن، هئیوا آغاجی گول آچان زامان بیر قار دؤشهدی، گل گؤرهسن. آغاجلارین گول-چیچیینی تؤکن بو قارا هئیواگولو قار دئییرلر.
داغلارین قیشی داها سويوقدیر، اورا یالنیز قار یاغیر، دولو دوشور، بعضن قار اوچقونلاری اولور. داغلارین باشی دوماغ قارلا اؤرتولور، سینهسینده دومان سورونور.داغلاردا یاغینتیلارین، دومانین، قارین بول اولماسی ایله باغلی خالق آراسیندا چوخلو کلام یاییلمیشدیر. “داغ باشیندا قار اولار”، “داغ باشینا قیش، ایگید باشینا ایش”، “داغ یئری-دومان یئری، یورد یئری-چمن یئری”،”یایلاغین داغی ساغ اولسون، قارلی دا اولار، قارسیز دا”.بعضن شدتلی کولک اسیب یئرده قار بورولغانی یارادیر، اطرافی قار دومانی بورويور، چووغون باشلاییر. بو جور بورانا ائل-اوبادا قیش فیرتیناسی دئییلیر. ان تهلوکهلی فیرتینا داغلاردا اولور. اونا گؤره ده اوجا داغلارین زیروهسینده بوتون ایل بویو قار گؤرونور.
ائله کی، شاختا باشلادی، سویوق باشلادی اؤمرونو-گونونو تورپاغا باغلایان باغبانلار تورپاغی باهارا حاضرلاییر، شوخوملاناجاق تورپاغی قیش آخريناچان شوخوملارلار. آرخلاری، کاناللاری تمیزلهییب قایدایا سالیرلار.
بئله واختلاردا اوشاقلار دا کومهيه گلر، هامی بیر-بیرینه اَل توتار.
آغاجلارین دیبینی یوموشالتماق داوام ائتدیریلیر. “قیشدا ایشینی بیلن یازدا-یایدا زیان چکمز”، – دئییب اولولار. مودریک باغبانلار آغاجلارین، تنکلرین بودانماسینی نووروزا قدر قورتاراردیلار.
دئییرلر کی، بوندان سونرا ال گزدیرمک اولماز اونلارا؛ آغلایاجاقلار، نه قیدا ییغیبلارسا، گؤز یاشی کیمی تؤکولهجک.
اوندا دا آغاجلار کؤکوندن قورویا بیلر.
تجروبهلی باغبانلارین فیکرینجه، بوداما ایشی شیره چوبوقلارا آخماغا باشلانانا قدر باشا چاتمالیدیر.
عکس حالدا، کسدیگین چوبوقلارین اوجوندان سو آخسا، اونلاردان زوغ چیخماز، بار وئرمز اونلار.
قیش فصلینین بؤیوک چیلله آدلانان قیرخ گونونده اکینچیلر باغ-باغاتی، بوستان-ترهووز(صيفي) یئرلرینی، اوزوم باغلارين سووارارلار.
ائل آراسیندا “چیلله سویو”و يا “دوندارما سويو “ آدلانان بو سووارما تورپاغین نملیگینین ساخلانماسینا کؤمک ائدیر، زیان وئریجیلری قیریر، تورپاغین شورانلاشماسینین، هابئله آغاجلارین واختیندان اول چیچکلنمهسینین قارشیسینی آلیر.
ایلین بو چاغیندا باغلارا وئریلن سو گئجهلر دونور، بو دونما آغاجلارا دا تأثیر ائدیر.
آغاجلار قیش یوخوسوندان گئج اویانیر، بو دا اونلارین باری-بهرینین چوخ اولماسینا تأثیر گؤستریر.
بؤیوک طبیعتشوناس عالیم حسن بی زردابینین فیکرینجه، چیلله سویونو ایمکان داخیلینده قیشین اولینده، یعنی، بؤیوک چیلله دؤورونده وئرمک مصلحتدیر.
بونونلا باغلی حسن بي زردابی خالقین تجروبهده سیناقدان چیخمیش بئله بیر ضرب المثليني مثال گتیریر: “بؤیوک چیللهده سوواران چوخ، کیچیک چیللهده سوواران ایسه آز محصول گؤتورر”.بو خالق جوغرافی آدلاری، بو تجروبهلر، سینامالار ائل-اوبادا بو گون ده یاشاییر.
بوتون بونلار تصادفی یوخ، داواملی، ائمپیریک موشاهیدهنین، دفعهلرله اؤلچوب-بیچمهنین یئکونودور.
دیرینی هئچ واخت ایتیرمهین بو بیلیکلر ضروري حیات نعمتلرینه قایغی و محببتدن، گوزارانین یاخشیلاشدیریلماسی آرزوسوندان دوغوب.
About Author
پست های مرتبط
ادای احترام سران قوا و مسئولان ارشد کشور به پیکر امام شهید
تصاویر دیده نشده از شهید آلهاشم
کاریکاتور روز/ کنترل تخلفات ساختمانی در تبریز به کمک پهپاد