شوبهه‌سیز، حکیم ابوالقاسم فردوسی، فارس ادبیاتی‌نین زیروه‌سینده دایانان شاعیرلردن بیریسی‌دیر. اونون دونیا شؤهرتلی اثری اولان «شاهنامه»، عینی حالدا دونیا ادبیاتی‌نین شاه اثرلریندن بیری ساییلیر. بو اثر دونیا دیللرینه چئوریلیب و فارس ادبیاتی‌نین اوزوگو کیمی تانینیر. بو دڲه‌رلی اثر آنا دیلیمیزه ترجومه اولوب و تورک ادبیاتیندا یوز ایللر بویو اؤز ائتکی‌سینی بوراخمیشدیر.
بیز بورادا فردوسی و شاهنامه حاققیندا بیر بالاجا معلومات وئردیکدن سونرا، شاهنامه‌نین آنا دیلیمیزه چئوریمه‌لری حاققیندا دانیشیب و بو چئویرمه‌لر ایله اثرین اصل متنی‌نی توتوشدوراجاغیق و بورادا آنا دیلمیزین گؤزه‌للیکلر یا آخساقلیقلارینی عینی حالدا گوجونو گؤسته‌ره‌جه‌ییک.
حکیم ابوالقاسم فردوسی ۳۲۹ ایلینده بیر اورتا دوروملو، بلکه ده یاخشې بیر حالا مالیک اولان عائله ده ـ توس کندینده دونیایا گلدی و نهایت ۴۱۱ و یا خود ۴۱۶ ایلینده دونیادان گؤزونو یومدو. اونون یاشاییشی حاققیندا چوخلو تذکره‌لر معلومات وئرمیش و ایکی دؤنه دونیا سویّه‌لی عزیزله‌مه تؤره‌نی قورولموشدور.
بیری ۱۳۱۳ گونش ایلینده و بیری ۱۳۶۹ ایلینده. بو ایکی قورولتایدا دگه‌رلی آراشدیرمالار ایره‌‌لی سورولموش و شاعیرین یاشاییشی، ها بئله اثری آچیقلانمیش و چوخلو یانلیش فیکیرلره یول باغلانمیشدیر. او جومله‌دن ادیبلر گؤسترمیشلر کی فردوسی ایله سولطان محمودون داعواسی دوزگون بیر اولای اولمامیشدیر.
چونکو نه سولطان محمود اوندان شاهنامه‌نی یازماق ایسته‌میش و نه ده اونو دوستاقلامیشدیر. بونلار اویدورما بیر سؤزلردیر. ها بئله فردوسی ایله سولطان محمودون ساراییندا اوچ شاعیرین (عنصری، عسجدی و فرخی) مشاعره و دئییشمه‌سی باشدان ـ دیبه یانلیش بیر سؤزلردیر.
بو قورولتایدا چوخلو حقیقتلر آچیقلاندی کی بیزیم اونلارلا ایشیمیز یوخدور. تکجه بونا اشاره ائتمک یئرسیز دڲیلدیر کی سولطان محمود غزنوی، فردوسی‌نی شاهنامه یازماغا مکلّف ائتمه‌میش و اونا صله و اودول وئرمه قولونو دا چکمه‌میشدیر. حتا فردوسی آدیندا بیر شاعیر، سولطان محمودون سارایینا گیرمه‌میشدیر.
اونون مدحیه‌سی ده سولطان محمود اوچون، بیر ساده و طبیعی ادبی ایشدیر. فردوسی بوردا سولطان محمودو مدح ائتمیش و هئچ زامان اونو هده‌له‌یه بیلمه‌میشدیر. بونلار هامیسی قوندارما سؤزلردیر.فردوسی‌نین قبری‌ده تانینمامیش اولاراق ۱۳۱۳ ایلینده اونا بیر قبر دوزه‌لدیر و آذربایجانلی مهندس بهزاد طاهرزاده اونون معمارلیغینی بوینونا آلمیشدیر.
آنجاق شاهنامه اثری نئچه یؤندن دَیه رلی بیر اثردیر: بیرینجی‌سی بودور کی اصیل فارس دیلینده یازیلیبدیر، تکجه یوزه بئش عربجه و باشقا دیللردن اوندا سؤزلر داخیل اولموش. شاهنامه‌نین ناغیللاری، فردوسی‌دن نئچه یوز ایللر اؤنجه خالق ایچینده تانینمیش ایدی. آنجاق فردوسی‌نی بیر سیرا شعوبیه طرفدارلاری بئله بیر اثرین یازماسینا سوق وئرمیشلر و اؤز فیکیرلرین اونون دیلیجه دئمه‌گه چالیشمیشلار.
ائله اونا گؤره ده بو اثرین باشا ـ باشیندان سویچولوق و یا خود نژادپرستلیک موتیولری هر بیر دوشونجه‌لی اینسانی سارسیدیر. بونونلا بئله ۱۰۰۰ سوره‌سینده بوتون ایرانلی‌لارین، بلکه باشقا اؤلکه‌دن بو اثرین ماراقلیلاری‌نین ناغیل ماراقلارینی قازانمیشدیر. اونا گؤره‌ده دونیا ادیبلری: انگلیسلی تورنر ماکال، فرانسه‌لی ژول موهل، آلمانلی روکرت و باشقا مستشرقلر او جومله‌دن هرمان اته، تئودور نولدکه و باشقالاری شاهنامه حاققیندا گؤزه‌ل آراشدیرمالار سورموشلر.
آنجاق چوخلو ادیبلرده، شاهنامه‌نی تنقید گؤزویله باخیب و اونا بیر سیرا تنقیدی بوجاقلار دا گؤرموشلر. او جومله‌دن: ۶۰ مین بیتلیک بیر کیتاب باشدان باشا بیر وزن و بیر آهنگده اولماسی، حتماً اوخوجونو یوروب بئزارلادار. بئله‌لیکله اونون اوخوماسی چوخ دا اوره‌گه یاتمیر. آنجاق بئله شعرین سؤیله‌مه‌سی ده آسان اولور.
ایکینجی تنقید، قهرمانلارین تعریفی‌دیر. اونلار هامیسی بیر ـ بیرینه بنزه‌ییر. روستم، اسفندیار، افراسیاب و باشقالاری، حتا اورادا اولان قادېنلار قول گوجونده بیر تعریفله توصیف اولورلار. هامیسی آسلان اوره‌کلی، نهنگ و یا فیل کیمی تعریفله‌نیرلر. اللرینه نئچه باتمان گُزر آلا بیلیرلر؟! بورادا حتا نئچه ـ نئچه بیتلر عینی‌دیر.
همان بیتلری روستم مدحینده، ها بئله افراسیاب، حتا گردآفرین تعریفینده ده گؤروروک!
اوچونجو تنقید ساحه‌سی اونون تاریخله تضادلاری‌دیر. فردوسی گاهدان ائله سهولر ائدیر کی اونون درس اوخوموش بیر شاعیر اولدوغونا شوبهه یارانیر. بیر سیرا قهرمانلار اسلام دینینه اویغون سؤزلر و ایشلر گؤرورلر و سانکی شاعیر اونودور کی بو قهرمانلار اسلامدان اؤنجه یاشاییرمیشلار.
یا خود اسکندری مسیحی بیلمک همان خطالارداندیر، ها بئله گشتاسب زامانیندا روم قیصریندن سؤز آچیر! فردوسی ایران جغرافییاسینی دا یاخشی تانیماییر، سیستان شمالدادیر، فارس غربده و مازندران و یا خود طبرستان دئولر مسکنی‌دیر!
قهرمانلارین تعریفی گاهدان گولونج‌دور: نئچه یوز ایل یاشایان شاهلار وار، ضحاک ۱۰۰۰ ایل و روستم ۶۰۰ ایل یاشاییر؟ افراسیابین بویو ۸۰ رش (۴۰ متر) دیر؟!
داستانلارین گئدیشی گاهدان فردوسی‌نین اؤز یادیندان دا چیخیر. دوکتور صفا دئمیشکن:«ـ روستم، سیاووشین اؤلدورمه‌سینی ائشیده‌رک تورانی یئرله بیر ائدیر. ا
ئله ویران ائدیر کی بیر آغاج دا اوردا قالمیر و روستم اوچ ایل حکومت سورور.
آنجاق اوندان سونرا کی ناغیلدا گؤروروک بو ویران اولموش اؤلکه ده یئنه ده شاهلار وار و آبادانلیق نه قده‌ر یوکسک‌دیر!؟ بئله تضادلی فیکیرلر کلباد ناغیلیندا، کیقبادلا افراسیاب دؤیوشونده، گیو، طوس، گرسیوز و باشقالاری‌نین ناغیللاریندا گؤروروک. فریدون بغدادا گلیر!؟ بیر حالدا کی، بغداد اسلامدان سونرا یارانان بیرشهردیر!آنجاق ۱۰۰۰ ایل سوره‌سینده، شاهنامه‌دن یوزلر الیازما یارانېب کی بو گون دوویا کتابخانالارینی بزه‌ییبدیر.
حتا یوزلرجه اونا شکیللر، مینیاتورلار چکیلیبدیر.
آنجاق بورادا شاهنامه ایله تورک ادبیاتی موتیولرینه کئچمه‌لی‌ییک. ۱۰۰۰ ایل سوره‌سینده تورک ادبیاتی ایله شاهنامه‌نین آراسیندا اویقونلوقلار و بنزه‌رلر یارانمیشدیر.
ایلک اؤنجه قوتادقوبیلیک‌دن دانیشماق لازیمدیر. بو اثر ۴۶۲ ایلینده یوسف بالاساغونلو (خاص حاجب) طرفیندن یازیلمیشدیر کی اونون وزنی عیناً شاهنامه وزنینده‌دیر.
سونرا آذربایجان افسانه‌لرینی ده شاهنامه ده گؤروروک او جومله‌دن «ارکنه قون» ناغیلی، شاهنامه‌نین جمشید ناغیلینا بنزه‌ری چوخدور. اوندان علاوه، تورک ادبیاتیندا چوخلو اثرلر شاهنامه سایاغیندا یازیلمیشدیر.
او جومله دن شمس کاشانی (متوفی ۷۳۰ هـ . ق) شاهنامه چنگیزی‌نی یازمیش، امیرعلیشیر نوایی اسکندرنامه‌سینی شاهنامه وزنینده یازمیش، احمد تبریزی سولطان ابوسعید ایلخانی اوچون «شاهنامه» (۷۱۶-۷۳۶) یازمیش، سونرا شکاری‌لاریدنی «شاهنامه‌ی آل قارامان» یازمیش، فتح اله عارف سولطان سلیم شاهنامه‌سینی (۹۱۸ هـ . ق) یازمیش، قانعی آدیندا بیر شاعیر «سلجوقنامه»نی یازمیش، و نهایت شکری آدیلا بیر باشقا شاعیرده سولطان سلیم یاووزون فتحلرینی نظمه چکه‌رک «سلیم نامه» یازمیشدی. سولطان بایزید آدینا دا بیر شاهنامه یازیلمیش، احمد گرمیانی و درویش رومی‌نین «جنگ نامه» آدیندا اثرلری اولموش، «پاشانامه» آدیندا اثری طلوعی آدلی بیر شاعیر یازمیش، جدیدی آدېندا اولان بیر شاعیر «تاریخ آل عثمان»ی، حریری آدلی شاعیر «سولطان سلیمان» جنگلرینی شعره چکمیش، لقمان تخلوصلو شاعیر «شاهنامه‌ی آل عثمان»ی یازمیش و نهایت اونونجو یوز ایلده محمد صالح میرزا آدلی بیر شاعیرده حکومت شیبانی ـ اوزبک خانی اولان بیر سولطان‌نین ـ شیبک خان؟ «شیبانی نامه» اثرینی یازمیشدیر.
بوندان علاوه اونلارجا تورک شاعیرینی آد آپارماق اولار کی فردوسی‌نین اثرینی تۆرکجه‌یه چئویرمیشلر.
آنجاق باشدان باشا یۏخ، بلکه اونون خلاصه‌سی و قیسسالمیش صورتینی بونلاردان شهودی، مهدی، علی افندی و باشقالارینی آد آپارماق اولار.
هر حالدا شاهنامه‌نین ناغیللاری بو گون ده آذربایجاندا ماراقلا قارشیلانیر.
حتا بیر سیرا آتالار سؤزو کیمی، یا خود دئییملر کیمی دیللرده ازبردیر. او جومله‌دن «روستم کیمی‌‌دیر»، «روستم ده گلسه، فلان ایشی گؤره بیلمز!»، «روستم ده گله قورخمارام!» و …
About Author
پست های مرتبط
ادای احترام سران قوا و مسئولان ارشد کشور به پیکر امام شهید
تصاویر دیده نشده از شهید آل‌هاشم
کاریکاتور روز/ کنترل تخلفات ساختمانی در تبریز به کمک پهپاد