پروژه شهرک جوانان قربانی سوء مدیریت شهری تبریز

اختصاصی ساقی آذربایجان/ وحید خدادادی

جهان به سرعت در حال گسترش زندگی شهری است . در ایران نیز شهرنشینی با روندی سریع و شتابان همراه بوده و این رشد شتابان مسائل و معضلات زیادی برای شهرهای بزرگ ایران (بویژه شهر تبریز) بدنبال داشته است.

از همین رو یکی از مهمترین مسایل اجتماعی کشورهای در حال توسعه، رشد و توسعه شتابان و ناهمگون شهرنشینی بوده است. این رشد نامتوازن در پی خود تبعاتی به همراه دارد. به گفته بسیاری از اندیشمندان این حوزه، اساسی ترین مسئله شهرنشینی، مسئله حاشیه نشینی است.
حاشیه نشینی پدیده ای واقعی است که حد وسط جامعه روستایی و جامعه شهری است. این شکل زندگی، شیوه زندگی تمام کسانی است که در محدوده اقتصادی شهری ساکن هستند ولی جذب اقتصاد شهری نشده اند، جاذبه شهری و رفاه شهری این افراد را از زادگاه خویش کنده و به سوی قطب های صنعتی و بازارهای کار می کشد. از این پدیده نامیمون تعاریف مختلفی شده است ولی در یک تعریف کلی می توان آن را سکونتگاه های غیررسمی ‌، حاصل رشد شهرنشینی و مهاجرت به شهرها عنوان کرد.

حاشیه نشینی در ایران از سال ۱۳۴۰ و از آغاز شهرنشینی در ایران اتفاق افتاد و امروز با گذشت حدود ۶۵ سال از آغاز پیدایش این پدیده برخی منابع حکایت از آن دارد که بیش از ۲۰ میلیون نفر از جمعیت کشور را حاشیه نشینان تشکیل می دهند! تبریز، شهری که سال‌هاست میان تصویر توسعه‌یافته مرکز و زخم‌های پنهان پیرامونش در رفت‌وآمد است، امروز با یکی از مزمن‌ترین مسائل شهری کشور روبروست: حاشیه‌نشینی!

کلان‌شهر تبریز، با سابقه‌ای تاریخی و فرهنگی غنی، از پدیده شوم حاشیه‌نشینی که گریبان‌گیر بسیاری از شهرهای بزرگ ایران است، مستثنی نیست. تراکم جمعیت، مهاجرت‌های بی‌رویه، و در سال‌های اخیر، افزایش سرسام‌آور قیمت مسکن و اجاره‌بها، زمینه‌ساز گسترش سکونتگاه‌های غیررسمی در حاشیه شهر شده است.

اگر قرار باشد در چند خط عمق این بحران را بر اساس آمار و ارقام برایتان تشریح کنیم کافی است بدانید که آذربایجان شرقی حدود ۴ میلیون نفر جمعیت دارد که حدود ۶۰۰ هزار نفر از این جمعیت در مناطق حاشیه و بافت ناکارآمد زندگی می‌کنند. نکته جالب توجه اینکه کلانشهر تبریز به تنهایی با حدود دو میلیون نفر جمعیت یعنی نصف جمعیت استان، بیش از ۵۰۰ هزار نفر یعنی حدود ۸۵ درصد حاشیه نشینان استان را در خود جای داده است. در این بین افزایش قیمت مسکن سهم عمده ای در گسترش این پدیده نامبارک داشته است. عاملی که در سال های اخیر و به مدد افزایش هنگفت بودجه شهرداری تبریز، بیش از سایر بلاد بروز و ظهور داشته است. سیاست مدیریت شهری در طول این ۵ سال افزایش سرسام آور بودجه شهرداری تبریز است که تحقق آن نیازمند گران اداره کردن شهر است تا جایی که این بودجه در آغاز دوره مدیریت فعلی زیر ۱۰ همت بود و اکنون به بیش از ۵۰ همت رسیده است و رهاورد تحقق این عدد هنگفت، چیزی جز گرانی مسکن و افزایش آمار حاشیه نشینان نبوده است.

رویکرد دولت های جهان در دهه های گذشته در مواجهه با حاشیه نشینی با فراز و نشیب هایی همراه بوده است. سیاست های کاربردی دولت ها، طیفی از اقدامات را در بر می گرفته كه از مدارا و چشم پوشی منفعلانه تا اقدامات سلبی و اخراج و پاکسازی مناطق حاشیه نشین را شامل می شود. در این طیف البته، سیاست های ایجابی و حمایت های هدفمند و کمک به بهبود سطح درآمدی خانوارها از طریق توانمند سازی و احیاء آن سکونت گاه ها نیز دیده می شود. در ایران با ظهور پدیده عجیب و غریبی به نام احمدی نژاد و روی کار آمدن دولت های نهم و دهم، رویکرد دولت برای حل معضل حاشیه نشینی به سمت ساخت مسکن ارزان قیمت تحت عنوان مسکن مهر سوق پیدا کرد. رویکردی که در دولت اول تدبیر و امید تقریبا متوقف و در دولت دوم حسن روحانی و رئیسی با همان سبک و سیاق ولی با نام جدید مسکن ملی ادامه یافت و بخش عمده ای از ثبت نام کنندگان آن با گذشت سالها اندر خم یک کوچه اند و پیش تر در همین روزنامه و بر اساس گزارش های مردمی متعدد گزارش مفصلی در این رابطه منتشر گردید.

در چنین بستری، ایده احداث «شهرک جوانان» در تبریز مطرح شد. این طرح، که ظاهراً با هدف تأمین مسکن برای جوانان، زوج‌های تازه ازدواج‌کرده و اقشار کم‌درآمد و همچنین ایجاد الگویی برای ساماندهی حاشیه‌نشینی کلید خورد، قرار بود نویدی باشد برای پایان دادن به بلاتکلیفی هزاران خانواده، اما آنچه در عمل رخ داد، داستانی متفاوت را روایت می‌کند.

القصه معلوم شد که شهرک جوانان با ۱۶۴ هکتار مساحت در راستای انتقال و جابجایی سکونتگاه‌های غیر رسمی واقع در منطقه ۴۸ هکتاری در خط پهنه شمالی تبریز انجام شده است. مسئولان امر در کنار حل معضل حاشیه نشینی با ردیف کردن عوامل پر طمطراق دیگری نظیر تأمین سرانه مسکونی مورد نیاز برای باز آفرینی شهری، معوض مسیر گشایی‌ها در مناطق سکونتگاه‌های غیر رسمی و همچنین تأمین زمین برای طرح جوانی جمعیت در مقام ارائه توجیهات منطقی برای اجرای چنین طرحی شدند. در این بین ۱۰ هکتار از این اراضی به شهرداری تبریز واگذار شده است مابقی اراضی طی تفاهم نامه شرکت بازآفرینی شهری ایران با بنیاد مسکن انقلاب اسلامی واگذار شده تا نسبت به آماده سازی شهرک اقدام نماید. آبان ماه سال گذشته با تصویب طرح تفصیلی این طرح در کمیسیون ماده ۵ قرار بر ابلاغ آن به دستگاه های ذی مدخل و عملیات آماده سازی شهرک گردید.
علیرغم ارائه توضیحاتی چند از سوی مسئولان در دوره های مختلف برای فلسفه ارائه و اجرای چنین طرحی حال این مسئله مطرح است که آیا این اهداف حتی با در نظر گرفتن اجرای کامل طرح محقق خواهد شد؟ آیا مکان یابی درستی در این رابطه صورت گرفته است؟ و آیا اساسا حاشیه نشینان به این انتقال با توجه به پرت بودن مکان شهرک رای مثبت خواهند داد؟

در همین ارتباط رشیدی رئیس کمیسیون عمران شورای شهر تبریز به ساقی آذربایجان گفت: اگر خاطر شریفتان باشد این مسئله در دوره شورای چهارم پیرو موضوع انتقال ساکنین اراضی پر خطر ۴۸ هکتاری شمال تبریز واقع در ضلع جنوبی اتوبان پاسداران که اساسا امکان درجا سازی ندارند، اولین بار مطرح گردید و مصوبه آن به دلیل آن که مکان تعیین شده در محدوده گسل شمال تبریز و حریم کومورچایی قرار داشت در یک رفت و برگشت نهایتا با رعایت حرایم و انتخاب محدوده ای برای بارگذاری مصوب گردید.

وی افزود: در سال ۱۳۹۹ ده هکتار از زمین های این شهرک تحویل شهرداری تبریز گردید که با ساخت و ساز در آن بخشی از ساکنین منطقه پر خطر فوق را به آن منطقه انتقال دهد و این مسئله به دلیل آن که این تحویل به صورت رسمی صورت نگرفته بود، وارد فاز عملیاتی نشده بود. طی سفر استانی شهید رئیسی به استان در سال ۱۴۰۱ این موضوع مطرح و این بار طی نشستی که بین شهردار تبریز، قاسمی وزیر مرحوم مسکن وقت و استاندار فقید انجام شد این بار این انتقال طی یک صورتجلسه رسمی انجام گرفت.

رشیدی گفت: بنده از مخالفین موضوع بودم و اصلا قبل از آغاز به کار شورای ششم روی این مسئله مباحثی با حامیان طرح بخاطر ابعاد اجتماعی این تصمیم و موضوعاتی نظیر گسل داشتیم! منتهی وقتی در سال ۱۴۰۱ مشخص شد که تنها امکان تخلیه آن اراضی پر خطر همین است و دولت هیچ امکان دیگری را ایجاد نمی کند، شورای ششم مجوز ساخت ۱۳۰۰ واحد را در این ده هکتار برای شهرداری تبریز صادر کرد. در حالی که سایت منهای آن ده هکتار تحویل داده شده به شهرداری باید بارگذاری شود که متولی آن راه و شهرسازی است که به بنیاد مسکن واگذار کرده است که این بنیاد قرار است طرحی را برای کل سایت اجراء نماید که ده هکتار شهرداری هم داخل آن قرار دارد.

این عضو شورای شهر تاکید کرد: هنوز این طرح توسط بنیاد مسکن تمام نشده است و امری ضرورری است چون شبکه معابر و زیر ساخت های آن باید یکجا در نظر گرفته شود. اما شهرداری علی رغم این موضوع بحث بارگذاری را آغاز کرده و چندین بلوک آن از اسکلت خارج شده است! ما برای آن که تضیمینی وجود داشته باشد که حتی بعد از پایان عمر فعالیت شورای ششم این واحدهای مسکونی دقیقا به ساکنان این مناطق پر خطر تحویل داده خواهد شد، طرحی را تهیه کردیم تا شهرداری سازوکار تضمین تعلق در این رابطه بدهد که طرح نیز در صحن شورای شهر مطرح و مصوب گردید تا مطمئن شویم که بعدها این واحدهای مسکونی وارد شبکه خرید و فروش و سوداگری مسکن نشود و حتما به عزیزان ساکن در این مناطق تعلق یابد. در حال حاضر بحث احداث با یک سرعت نسبی پیش می رود و عمده مشکل در این منطقه موضوع زیرساخت هاست و شبکه معابر آن است که هنوز مشخص نشده است!

 

وی در پاسخ به این پرسش که آیا نمی شد بجای انتخاب مناطق پرت و دور افتاده از شهر در همان مناطق حاشیه نشین چنین امکانی را فراهم کرد، گفت: مناطق حاشیه نشین از چندین بخش تشکیل شده اند و برخی از این بخش ها طی مطالعات مستمر صورت گرفته دارای شیب بسیار تندی است که امکان ساخت و ساز ایمن را سلب کرده است. در بعضی بخش ها نظیر اسدگولی این امکان فراهم است و در زمان شورای پنجم هم این امر اتفاق افتاد و در همان محل تملک و دو بلوک ۱۶ واحدی اجرا شد.رشیدی با اشاره به دیگر طرح های موجود در این رابطه گفت: در این ارتباط می شد کارهای دیگری هم انجام داد و این بدان معنا نیست که لزوما باید ساکنان این مناطق را منتقل کرد. ما می توانیم در همان بافت با تملک و آزاد سازی ریز دانه ها و ساخت ساختمان های چندین واحدی امکان ادامه زندگی برای ساکنین این مناطق را فراهم کنیم تا مباحثی نظیر هویت زدایی هم موضوعیت پیدا نکند و ما هم اصلا دوست نداریم که آن بافت اجتماعی بهم بخورد ولی این امر نیازمند کمک دولت است و به تنهایی از عهده شهرداری خارج است.
وی در این خصوص که آیا رغبتی بین اهالی آن مناطق برای انتقال به این شهرک وجود دارد یا نه؟ نیز گفت: اخیرا ما شهرداری را مکلف کردیم تا در این رابطه نظرخواهی کند که آیا تمایلی برای این امر دارید؟ که نتیجه نظر سنجی مشخص کرد که رضایت نسبی در این رابطه وجود دارد، چون راه چاره دیگر و حق انتخاب ندارند!

بابایی اقدم نماینده ادوار شورای شهر تبریز که از پیشگامان ساماندهی مناطق پر خطر تبریز است در ارتباط با شهرک جوانان به ساقی آذربایجان گفت: قبل از اینکه اصلا بحث شهرک جوانان مطرح شود این منطقه در داخل طرح توسعه شهر تبریز قرار داشت که در طرح های جامع و تفصییلی بعدی از محدوده شهری بیرون گذاشته شد. در دوره پنجم شورای شهر حدود ۴۸ هکتار از مناطق شمال تبریز به عنوان مناطق پر خطر معرفی گردید و در طرح مصوب این منطقه قرار بود به پارک و فضای سبز تغییر کاربری دهد. و این بدین معناست که شهرداری حق صدور پروانه ساخت برای ساکنان آن مناطق را نداشته باشد. لذا لازم بود تا برای ساماندهی ساکنان این مناطق هم تدبیری اندیشیده شود و از این رو بحث اسکان مجدد ساکنان این مناطق مطرح گردید که این موضوع هم می توانست به دو شکل انتقال یا درجاسازی اتفاق بیافتد و مجتمع قطران خلیل آباد هم در همین راستا احداث گردید. اما بحث این است که برای انتقال ساکنان این ۴۸ هکتار مجتمع ۱۷۰ واحدی قطران یا اسدگولی جوابگو نبود و لذا می بایست به فکر منطقه ای می بودیم که بتوان حداقل ۵ هزار واحد را در آن جای داد. بر همین اساس طبق بررسی هایی که انجام شد با توجه به اینکه مکان فعلی شهرک جوانان پیش تر در داخل حریم شهری قرار داشت و فاصله زیادی با ساکنان آن مناطق نداشت با توجه به اینکه ساکنان این مناطق به علت شرایط اجتماعی حاکم که شکل ملوک الطوایفی دارد و رضایت به نقل مکان به نقاط دورتر نمی دادند و از این رو با در نظر گرفتن جمیع جهات این منطقه انتخاب گردید و در دوره استانداری آقای پورمحمدی و تعهد اخلاقی شورا و شهرداری مبنی بر اینکه این زمین ها صرفا در جهت اسکان مجدد اهالی مناطق پر خطر خواهد بود و شهرداری حق سوداگری با این زمین ها را ندارد، توسط مقامات استانی مطرح و نهایتا در شورای عالی معماری و شهرسازی تصویب گردید و طبق این مصوبه قرار شد تا ۱۳۰ هکتار زمین به محدوده شهر تبریز اضافه شود. اما مسئله ای که وجود داشت این بود که بخشی از این ۱۳۰ هکتار در حریم گسل قرار داشت و بخشهایی از آن نیز در حریم آجی چای و کومور چایی قرار می گرفت و بعد از کسر این حرایم حدود ۶۰ الی ۷۰ هکتار امکان بارگذاری وجود داشت. ۱۰ هکتار از این زمین ها هم به شهرداری داده شد و ابتدای دولت شهید رئیسی با قطعیت به شهرداری انتقال یافت و شهرداری متعهد شد تا ۱۰۰۰ واحد ساختمان در این منطقه بسازد و اگر اشتباه نکنم عملیات اجرایی ۸۰۰ واحد آغاز شده است. در این دوره احساس شد که طرح در این منطقه نیاز به بازبینی و آزمایش خاک مجدد دارد و احتمال یک سری نشست ها و مخاطرات وجود داشت فلذا طرح تفضیلی مجدد منطقه انجام شد و این طرح در ماده ۵ مصوب گردید و بعد از توصیب نیز قرار بر این شد تا طرح های آماده سازی توسط بنیاد مسکن انجام شود.

عضو اصلی هیئت مدیره شرکت بازآفرینی شهری ایران افزود: متاسفانه بعد از شروع طرح آماده سازی توسط بنیاد مسکن شرایط جنگی به وجود آمد که مجبور به انتقال ماشین آلات شدند و اخیرا دیدم که ماشین آلات مجددا در حال اجرای طرح آماده سازی در این منطقه هستند. اما نکته ای که وجود دارد این است که ما نیازمند ساخت حداقل ۵ هزار واحد مسکن در این منطقه هستیم و با آنچه شهرداری متعهد به ساخت آن شده است مشکل اسکان مجدد اهالی این مناطق حل نخواهد شد.

این عضو سابق شورای شهر تبریز در رابطه با اطاله روند ساخت و افزایش هنگفت قیمت ها نیز گفت: این مشکل در ساخت و سازهای انجام شده در حوزه اسدگولی هم وجود دارد و پروژه به اندازه ای طول کشیده که قیمت تمام شده ساخت به شدت افزایش یافته و امروز شهرداری برای ساکنان این مناطق متری ۱۳ میلیون قیمت گذاری کرده و ساختمان های تازه ساخت را متری ۳۰ میلیون تومان و این گپ قیمت به اندازه ای است که امکان پرداخت آن برای ساکنان این مناطق امکان پذیر نیست! و این مشکل برای ساخت و سازهایی که شهرداری در شهرک جوانان انجام می دهد هم وجود دارد و بنده به شخصه نگران این مسئله هستم که تجربه اسدگولی در این شهرک نیز تکرار شود و آپارتمان هایی که در این شهرک توسط شهرداری ساخته می شود عملا به جامعه هدف که همشهریان ما در مناطق پر خطر هستند تعلق نگیرد.

وی در رابطه با این موضوع که امکان مکان یابی بهتری با توجه به دور بودن منطقه از مرکز شهر و وجود گسل وجود نداشت نیز گفت: گسل و حرایم گسل به طور کامل در این طرح لحاظ و از مکان های بارگذاری جدا شده است و در دیگر مناطق نیز مجوزی برای بلند مرتبه سازی های برج پونه داده نشده است و در بخش هایی که روی گسل وجود دارد در طرح مصوب فضای سبز پیش بینی شده است. از سویی ما در انتخاب مکان باید مسائل اجتماعی منطقه را هم در نظر می گرفتیم و شما یک ممیزی میدانی انجام بدهید و ببینید که ساکنان این مناطق مثلا حاضرند برای نمونه در شهرک اندیشه مستقر شوند؟

وی افزود: قانون جاری و ساری ما بحث کلید به کلید است به این معنا که شما مکلفید به ساکنان این مناطق پر خطر ۴۰ درصد بخشودگی بدهید و این بستگی به مصالحه با طرف مقابل دارد که یا ملک فرد مورد نظر ۴۰ درصد گران تر از قیمت روز حساب کنید یا واحدی را که قرار است تحویل وی بدهید ۴۰ درصد ارزانتر حساب کنید. اگر این موضوع به درستی اجرا شود و این نگرانی از بابت اینکه این واحدها به جامعه هدف اختصاص یابد مطمئن باشید که تک تک ساکنان این مناطق با رغبت به این شهرک منتقل می شوند.

این استاد دانشگاه در رابطه با انتقادات مطروحه در روزها و هفته های گذشته از سوی شهردار و حامیانش در شورای شهر در رابطه با کوتاهی دولت و وزارت مسکن و شهرسازی در رابطه با شهرک جوانان هم گفت: در وهله اول باید که بخشی از این انتقادات را بیجا نمی دانم و دولت به عنوان متولی این بحث تاکنون ورود آنچنان جدی به این موضوع نداشته است اما انتقاد از سوی برخی از حامیان شهردار در شورای شهر را جدی نمی بینم و فکر منطقی پشتش نمی بینم چرا که اگر چنین است این افراد بگویند که آیا می توانند بحث اسد گولی را حل و فصل نمایند؟ در آنجا که دولت به تکلیف خود درست عمل کرده است. در مدت مدیریت فعلی شهرداری چه تعداد واحد در این منطقه ساخته و تحویل جامعه هدف داده است؟

نتیجه گیری: واقعیت این است که تبریز به‌جای راه‌حل‌های مقطعی، نیازمند سیاستی پایدار، دقیق و هماهنگ برای ساماندهی حاشیه‌نشینی است؛ سیاستی که هم به ملاحظات فنی و زیست‌محیطی توجه کند و هم از منظر اجتماعی، دسترسی واقعی جامعه هدف به واحدهای مسکونی را تضمین کند. در غیر این صورت، هر پروژه‌ای اگر با نیت خیر آغاز شود ممکن است به‌جای حل مسئله، تنها آن را از نقطه‌ای به نقطه دیگر منتقل کند. شهرک جوانان تبریز، اگرچه با هدف ساماندهی حاشیه‌نشینی و تأمین سرپناه برای اقشار کم‌درآمد طراحی شده، اما نشانه‌های موجود حاکی از آن است که بدون تکمیل زیرساخت‌ها، رفع ابهام‌های فنی، تضمین اختصاص واحدها به جامعه هدف و پرهیز از نگاه صرفاً عمرانی، این پروژه نمی‌تواند به هدف نهایی خود برسد. تجربه سال‌های گذشته به‌روشنی نشان داده است که فاصله جغرافیایی، فاصله اجتماعی می‌سازد؛ و هر سیاستی که این واقعیت را نادیده بگیرد، نه‌تنها مسکن، بلکه مسئله را نیز به حاشیه می‌راند.

About Author