تاراج جیب مردم و بیت‌المال با نسخه‌های سرم‌تراپی غیرضروری

سرم‌درمانی در بسیاری از کلینیک‌ها به بخشی جدایی‌ناپذیر از روند درمان تبدیل شده است، برخی بیماران خودشان درخواست تزریق سرم دارند و در اغلب موارد پزشک کلینیک سرم تجویز می‌کند، سرم‌ها و مکمل‌های تزیقی که با یارانه دارو تامین می‌شوند، در این میان، این نگرانی وجود دارد که تجویز سرم در بعضی مراکز درمانی، به‌جای آنکه صرفاً بر اساس نیاز واقعی بیمار انجام شود، به رویه‌ای معمول تبدیل شده باشد، رویه‌ای که در صورت نبود ضرورت پزشکی، نه‌تنها هزینه‌های اضافی به بیمار تحمیل می‌کند، بلکه می‌تواند با تحمیل هزینه‌های غیرضروری به نظام سلامت، بار مالی مضاعفی بر منابع عمومی و بیت‌المال وارد کند.

در شرایطی که بسیاری از خانواده‌ها با هزینه‌های درمان دست‌وپنجه نرم می‌کنند، تحمیل مخارجی که ضرورت پزشکی ندارند، می‌تواند فشار اقتصادی بیشتری بر آن‌ها وارد کند. از سوی دیگر، استفاده بی‌مورد از منابع درمانی، ظرفیت‌هایی را مصرف می‌کند که باید در خدمت بیمارانی قرار گیرد که واقعاً به این خدمات نیاز دارند.

با افزایش بیماری‌های تنفسی در فصل سرما، بررسی ضرورت تجویز سرم و نقش پزشکان در انتخاب روش درمان اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. سرم در شرایط مشخصی، از جمله کم‌آبی قابل‌توجه بدن یا ناتوانی بیمار در دریافت مایعات خوراکی، می‌تواند ضروری باشد، اما برای همه موارد سرماخوردگی و بیماری‌های ویروسی کاربرد ندارد. تشخیص این ضرورت نیز بر عهده پزشک و بر اساس شرح حال، معاینه و وضعیت بالینی بیمار است.

چند روز پیش که به یکی از کلینیک‌های شهر تبریز مراجعه کرده بودم، شاهد تجویز سرم حاوی چند آمپول و ویتامین برای یک کودک ۹ ساله مبتلا به سرماخوردگی معمولی و اسهال خفیف بودم، نسخه‌ای که با دیدن آن، این سؤال برایم مطرح شد که آیا واقعاً برای درمان یک سرماخوردگی ساده آن هم برای بچه، تزریق چنین حجمی از داروها ضروری است؟ در حالی که سرم خوراکی و شربت و قرص نیز تجویز شده است.

وقتی این موضوع توسط مادر کودک با پزشک مطرح شد و درباره ظرفیت جسمانی کودک برای دریافت این حجم از داروها و ضرورت تجویز آن‌ها پرسش شد، پاسخ پزشک این بود: «تشخیص پزشک همین است نمی‌خواهید سرم را نگیرید» پاسخی کوتاه که ابهام درباره ضرورت چنین نسخه‌ای را برطرف نکرد.

یکی از مراجعان به همین کلینیک در گفت‌وگو با ایسنا اظهارکرد: من برای هر بیماری به این کلینیک مراجعه بدون استثنا سرم تجویز می‌کنند یکبار برای سرماخوردگی، یک بار برای گلودرد استترپتوکوکی و یک بار هم برای مسمومیت آمدم اینجا، در تمام موارد سرم با چندین آمپول مکمل برای تزریق در داخل سرم برای من تجویز شد.

چه زمانی تزریق سرم ضرورت دارد؟

یک پزشک عمومی در گفت‌وگو با ایسنا با تشریح موارد تجویز سرم برای بیماران، گفت: تجویز سرم باید بر اساس شرح حال، معاینه و شرایط بالینی بیمار انجام شود و در مواردی که اندیکاسیون پزشکی وجود ندارد، تزریق سرم ضرورتی نخواهد داشت.

رسول دلاور اظهار کرد: زمانی می‌توان برای بیمار سرم تجویز و تزریق کرد که توانایی خوردن و آشامیدن او مختل شده باشد، یا تب و لرز شدید و مقاوم به درمان داشته باشد، به‌طوری‌که تب با مصرف دارو کاهش پیدا نکند یا پس از کاهش، در مدت کوتاهی دوباره افزایش یابد.

وی افزود: در بیمارانی که دچار اسهال هستند، به دلیل از دست دادن مایعات و الکترولیت‌های بدن، احتمال بروز اسیدوز متابولیک وجود دارد و در چنین شرایطی ممکن است تزریق سرم ضرورت پیدا کند. همچنین در بیمارانی که استفراغ دارند و اسید معده و مایعات بدن خود را از دست می‌دهند، یا به‌طور هم‌زمان دچار اسهال و استفراغ هستند، ممکن است بر اساس وضعیت بیمار، سرم‌درمانی تجویز شود.

دلاور با اشاره به شرایط سنی و جسمانی بیماران ادامه داد: در برخی بیماران لاغر یا افراد بالای ۷۰ سال که ممکن است سیستم ایمنی ضعیف‌تری داشته باشند، بسته به شرایط بالینی، تزریق سرم ضرورت پیدا می‌کند. همچنین در کودکان زیر دو سال که سیستم ایمنی آن‌ها هنوز به‌طور کامل تکامل نیافته است، در صورت نیاز به تجویز داروهای وریدی، ممکن است از سرم استفاده شود.

وی بیان کرد: در بیمارانی که سطح هوشیاری آن‌ها کاهش یافته یا دچار اختلالات الکترولیتی، از جمله کمبود کلسیم، هستند، ممکن است تزریق مواد مورد نیاز از طریق سرم وریدی انجام شود. همچنین در بیمارانی که کم‌خونی شدید دارند و میزان هموگلوبین آن‌ها به کمتر از هشت تا ۹ رسیده است، ممکن است بر اساس تشخیص پزشک، به درمان‌هایی مانند تزریق ونوفر نیاز باشد و در صورت وجود اندیکاسیون، سرم نیز تجویز شود.

این پزشک عمومی تأکید کرد: در غیر از مواردی که بیمار با چنین شرایطی مواجه است، اگر ضرورت پزشکی برای تزریق سرم وجود نداشته باشد، نیازی به انجام این کار نیست.

دلاور با اشاره به موضوع دمای سرم و ترکیب آن با داروها گفت: در این شرایط باید سرم گرم تزریق شود یا به دلیل مزاج سرد و تر سرم، داروی ب‌کمپلکس به آن اضافه شود تا مزاج آن گرم و تر شود. باکتری‌ها و ویروس‌ها به سرما علاقه دارند و به‌ویژه ویروس‌ها سرمادوست هستند؛ بنابراین تزریق سرم باعث سرد شدن بدن می‌شود و شرایط مناسبی برای فعالیت ویروس‌ها فراهم می‌کند.

این پزشک عمومی با انتقاد از رواج تزریق سرم در برخی مراکز درمانی اظهار کرد: یکی از دلایل تزریق غیرضروری سرم می‌تواند منافع مالی کلینیک‌ها باشد. زمانی که به پزشک کشیک در یک کلینیک برای تزریق سرم اصرار می‌کنند، این موضوع می‌تواند در تصمیم‌گیری او تأثیر بگذارد. از سوی دیگر، اگر یک کلینیک از تزریق سرم خودداری کند، ممکن است بیمار به کلینیک دیگری مراجعه کند که در آن سرم تزریق می‌شود و این روند در مراکز مختلف ادامه پیدا می‌کند.

وی افزود: در بسیاری از موارد، تزریق سرم بدون ضرورت پزشکی به معنای اجحاف در حق بیمار است.

تزریق سرم در بیماران مبتلا به کووید

دلاور درباره تزریق سرم برای بیماران مبتلا به کووید نیز گفت: زمانی که ابتلای بیمار به کووید تأیید شده و داروهایی مانند رمدسیویر برای او تجویز می‌شود، این دارو باید همراه با سرم تزریق شود، چراکه برخی داروها برای تزریق به سرم نیاز دارند.

دلاور با اشاره به درخواست برخی بیماران برای دریافت سرم گفت: گاهی خود بیماران درخواست می‌کنند که برای آن‌ها سرم تزریق شود، درحالی‌که این درخواست لزوماً به معنای ضرورت سرم‌درمانی نیست. بیمار نباید برای پزشک تعیین تکلیف کند، بلکه پزشک باید ابتدا شرح حال بیمار را دریافت کند، او را معاینه کند و در صورت وجود اندیکاسیون پزشکی، تصمیم به تزریق سرم بگیرد. اگر پزشک شرایط بیمار را بررسی کرده باشد، نیازی نیست بیمار درخواست مستقلی برای تزریق سرم مطرح کند.

وی با اشاره به امکان استفاده از داروهای تزریقی دیگر به‌جای سرم اظهار کرد: به‌جای تزریق سرم، در برخی شرایط می‌توان از آمپول‌هایی مانند ب‌کمپلکس، ب‌۳، آمپی‌سیلین، بتامتازون و سایر داروها استفاده کرد و تجویز این داروها را در نظر گرفت.

مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها و سرم در مراکز درمانی رصد می‌شود

محمدرضا میرزایی، مدیرکل بیمه سلامت آذربایجان شرقی در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به میزان مصرف آنتی‌بیوتیک در کشور، اظهار کرد: در مصرف آنتی‌بیوتیک در بین کشورهای مختلف، میزان مصرف بالایی داریم و باور مردم در این زمینه بسیار مهم است، البته درمانگران و پزشکان نیز باید در این زمینه نقش خود را ایفا کنند.

وی ادامه داد: برخی داروها و همچنین استفاده از سرم در مراکز درمانی رصد می‌شود و مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها، تجویز سرم، سایر داروها و حتی بستری بیماران مورد بررسی قرار می‌گیرد.

مدیرکل بیمه سلامت آذربایجان شرقی افزود: این موضوع با همکاری گروه‌های علمی دانشگاه علوم پزشکی انجام می‌شود و اگر از نظر علمی مشکلی در عملکرد یک مؤسسه یا درمانگاه وجود داشته باشد، موضوع به مؤسسه یا درمانگاه مربوطه و نظام پزشکی اطلاع داده می‌شود تا اصلاحات لازم انجام شود و اگر اصلاح نشود، اقدامات لازم در قبال آن انجام خواهد شد.

وی با تأکید بر اینکه نظارت‌ها صرفاً با هدف مسائل مالی انجام نمی‌شود، گفت: بیش از اینکه بحث مالی سازمان مطرح باشد، سلامت کل جامعه و اقتصاد سلامت جامعه مورد توجه است.

میرزایی افزود: برخی داروها، مکمل‌ها و ویتامین‌ها ممکن است بدون عارضه تلقی شوند، اما مصرف ویتامین‌ها نیز بدون عارضه نیست و باید استفاده از آنها دلیل علمی داشته باشد و مصرف مکمل‌ها نیز باید در این چارچوب انجام شود.

وی خاطرنشان کرد: مردم از درمانگران انتظار دارند که خدماتی دریافت کنند که به سلامت آنها کمک کند، نه اینکه موجب بدتر شدن وضعیت یا ایجاد عوارض شود.

انتهای پیام