چرا ما آلوده ایم؟

اختصاصی ساقی آذربایجان/ وحید خدادادی: آذربایجان شرقی قلب تپنده شمالغرب کشور سرزمین تضادهای زیباست، از یک سو، قطب صنعتی و تجاری کشور و از سوی دیگر، دربرگیرنده میراث‌های طبیعی بی‌نظیر از جمله دامنه‌های سبلان و سهند تا جلگه‌های ارس. تضاد از این منظر که سایه سنگین همین اقتصاد پویا و تولید محور بر محیط زیست استان غیر قابل کتمان است.
نگین سبز شمال غرب کشور با چالش‌هایی به وسعت دریاچه اورمیه و آلودگی هوای کلان‌شهر تبریز، پساب های صنعتی، و بحران آب دست و پنجه نرم می‌کند و در این بین مسئولیت عمده فائق آمدن بر این چالش ها متوجه اداره کل محیط زیست استان سنگینی می کند. مسئولیتی توامان، از آن روی که مجبور است تعادلی بین بحران انرژی از جمله آب و برق و ضرورت های توسعه ای ایجاد نماید.
در اولین قسمت از برنامه سس که به همت مجموعه روزنامه ساقی آذربایجان به صورت ویدئویی و مکتوب منتشر خواهد شد، افتخار میزبانی از دکتر حسن زاده مدیر کل محترم محیط زیست استان را داشتیم. در این گفتگوی صریح، تلاش کردیم تا به وضعیت کنونی مهم‌ترین پرونده‌های محیط زیستی استان بپردازیم و آنچه در سطور بعدی از نظرتان می گذرد بخش مکتوب این گفتگوی اختصاصی است.

روزنامه ساقی آذربایجان: مهم ترین چالش زیست محیطی این روزهای استان و بالاخص تبریز، آلودگی هواست که با توجه به افزایش برودت هوا تشدید شده است، به جهت اهمیت ویژه آن، گفتگو را با همین موضوع شروع می کنیم. از نگاه جنابعالی منشاء این آلودگی چیست و چرا به صورت یک مشکل لاینحل درآمده است؟

حسن زاده: آلودگی هوا تنها منوط به فصل پاییز و زمستان نیست، در فصول دیگر سال مثل بهار و تابستان هم آمار و ارقام حکایت از آلودگی هو دارد. نه اینکه مثلاً در تابستان قابل قبول است و در زمستان قابل قبول نیست؛ نه، اینطور نیست. اما در فصل سرد این مشکل خود را سریع‌تر نشان می‌دهد، چون پدیده وارونگی دما یا اینورژن اتفاق می‌افتد به این معنی که هوای سردی که در سطح شهر [تبریز] وجود دارد، یک فشار محبوس‌کننده ایجاد می‌کند و گازهای آلاینده که از منابع مختلف (چه صنعتی، چه خانگی و چه وسایط نقلیه متحرک و ثابت) تولید می‌شوند، وارد فضای جو شده و در این محدوده محصور می‌شوند و امکان خروج آنها وجود ندارد و همین پدیده پایداری جو باعث می‌شود آلاینده‌ها در محدوده شهر محبوس شوند. این شرایط ویژه‌ مخصوص مناطق کوهستانی می باشد و جغرافیای آن‌ها (توپوگرافی) مثل تبریز است که از هر چهار طرف، چه شمالی چه جنوبی، کوه دارد و یک فضای محدود و تحت فشار است و امکان خروج گازهای آلاینده نیست. وضعیتی که امسال با توجه به کاهش قابل ملاحظه بارش ها شاهد تشدید آن بودیم و لذا برای کنترل این وضعیت ما نیازمند کنترل میزان ورود گاز های آلاینده به سطح شهر هستیم. پس همانطور که اشاره کردم دلیل بروز و ظهور آلودگی در فصل سرما پدیده وارونگی دما یا اینورژن و عدم خروج گاز های آلاینده از سطح شهر است .
اما در رابطه با دلایل و منشاء این آلودگی ها باید عرض کنم که برای نمونه در سال ۱۳۹۸ سهم وسایل نقلیه متحرک (اعم از وسایل نقلیه عمومی و شخصی) در آلودگی هوا بیش از ۷۰ درصد بود. در دوره ای به دلیل عدم بازسازی یکی از واحدهای پالایشگاه تبریز، بخش قابل توجهی از آلودگی شهر مربوط به این مجموعه بود. اما با بازسازی آن واحد شرایط به شدت بهبود یافت. اما در سال های اخیر با توجه به ناترازی های انرژی و محدودیت هایی که در این زمینه وجود داشت و با تصمیماتی که در سطح کلان گرفته شد، بخشی از واحدها به سمت مازوت سوزی رفتند. طبیعتا با شروع دور جدیدی از مازوت سوزی ها شاهد آمار و ارقام جدیدی در این رابطه هستیم و با این حساب امروز بخش عمده ای از دلیل آلودگی هوای تبریز ناشی از مازوت سوزی واحد های صنعتی و نیروگاه است.
در رابطه با آلودگی های ایجاد شده در بخش مربوط به وسایل نقلیه متحرک که باید اشاره کرد که به دلیل ضعف در فرهنگ سازی شاهدیم که شهروندان علی رغم مشاهده وضعیت هوای شهر باز ترجیه می دهند که با وسایل نقلیه شخصی تردد نمایند و ایضا برخی دستگاه های خدمات رسان نیز در سال های اخیر به وظایف خود در توسعه ناوگان حمل و نقل عمومی عمل نکرده اند. هم دستگاه های دولتی و هم شهرداری متناسب با توسعه شهر، ناوگان اتوبوسرانی را توسعه نداده اند و همه این ها دست به دست هم داده اند تا شاهد ناترازی در این حوزه نیز باشیم. هرچند در سال های اخیر شاهد برخی اقدامات در این رابطه با خرید اتوبوس های جدید بوده ایم ولی میزان ناترازی به اندازه ای است که با این تعداد خریدها جبران نخواهد شد. از دیگر عوامل در این رابطه، روند خروج وسایل نقلیه فرسوده است که بسیار کند پیش می رود و هنوزکه هنوز است ما شاهد تردد این خودروها در سطح شهر هستیم.

روزنامه ساقی آذربایجان: به بحث مازوت سوزی اشاره کردید، در نیروگاه تبریز سالانه چند روز شاهد مازوت سوزی هستیم؟ و چرا سوخت این مجموعه با گاز انجام نمی شود؟

حسن زاده: تصمیم گیری در رابطه با سوخت نیروگاه ها در ستاد سوخت کشور انجام می شود و این مورد شامل اکثر نیروگاه های کشور می شود بجز چند مورد استثنائاتی که وجود دارد که در آن موارد مجوز سوخت گاز مایع داده اند! اگر در استان ما نیز میزان تولید ال پی جی یا همان گاز مایع کفاف سوخت نیروگاه را می داد، می توان مجوز این نوع سوخت را هم گرفت.

روزنامه ساقی آذربایجان: آیا نیروگاه تبریز توان فنی تبدیل سوخت از مازوت به ال پی جی را دارد؟

حسن زاده: خب باید تغییراتی انجام شود ولی آنچه ابتدا به ساکن مهم است تامین این نوع سوخت در استان ماست. وقتی تولید این نوع سوخت به اندازه لازم وجود ندارد و با توجه به شرایط خاص تامین آن از دیگر استان ها هم مقدور نیست، پس نمی توان انتظار تغییر در توان فنی نیروگاه را هم داشت.
من حیث المجموع باید گفت که با توجه به ناترازی شدید انرژی در کشور ما در نیمه اول سال هم به مدت ۵ ماه شاهد مازوت سوزی در نیروگاه حرارتی و حتی نیروگاه سهند و بناب بودیم. ولی چون در نیمه اول سال پایداری جوی نداریم، این مسئله برای مردم ملموس نبود.

روزنامه ساقی آذربایجان: آیا در این مدت که وضعیت آلودگی هوا تشدید شده است، اقداماتی برای کاهش آلودگی یا اقلا جلوگیری از تشدید وضعیت فعلی صورت گرفته و آیا از سمت محیط زیست، مجموعه آلاینده ای تعطیل یا تذکر گرفته است؟

حسن زاده: مطمئن باشید که بله، انجام شده است و بارها این اقدام از سوی اداره کل صورت گرفته و دلیل عدم رسانه ای کردن آن حفظ اعتبار و آبروی برندهای تولیدی در استان است که برای ما بسیار مهم است.

روزنامه ساقی آذربایجان: تعداد واحدهایی که در این رابطه اعمال قانون و تعطیل شده اند، چقدر است؟

حسن زاده: اگر بخواهم حدودی بگویم این عدد دو رقمی نزدیک به سه رقم است! که در این بین تعطیلی برخی از واحدهای تولیدی چند روز بوده و برخی دیگر تا پایان شرایط اضطراری. برای برخی از این واحدها دستور قضایی گرفته ایم ولی عمدتا با تذکر خودشان داوطلبانه تا عبور از شرایط اضطرار اقدام به تعطیلی کرده اند. حتی برخی از واحدهای تولیدی الان که با شما صحبت می کنم هنوز تعطیل اند.

روزنامه ساقی آذربایجان: وقتی با مسئولین مربوطه در مورد بحران آب صحبت می کنیم، عمدتا امیدشان به نزولات جوی است و اقدام خاصی صورت نمی گیرد و منتظرند تا دستی از غیب رسد و ما را نجات دهند، آیا در مجموعه شما هم تنها راهکار برای کاهش آلودگی هوا دل بستن به نزولان جوی است یا خیر تدابیر دیگری هم اندیشیده شده است؟

حسن زاده: ما به جهت وظایف قانونی خود در حال رصد دائمی هستیم و مطمئن باشید که می دانیم که در تبریز و دیگر شهرهای آلوده استان چه کاری را انجام بدهیم، آلودگی کاهش پیدا می کند! و اینگونه نیست که منوط کنیم به اینکه اگر فلان اتفاق بیافتد، این موضوع حل خواهد شد. بگذارید شفاف عرض کنم که شهروندان عزیز هم در جریان امر قرار بگیرند، گهگاه محدودیت هایی هم به جهت اعمال قانون داریم و انتخاب ما بین گزینه های محدود تری است. برای نمونه از یک سو باید نیروگاه فعال باشد تا بتواند برق شهر را تامین کند و از سویی با محدودیت منابع گازی جهت تامین سوخت نیروگاه مواجهیم. نیروگاه فعال باشد، فعلا با آلودگی دست به گریبانیم و اگر نیروگاه تعطیل شود، برق نخواهیم داشت.

روزنامه ساقی آذربایجان: این بدین معناست که شما قادر به اجرای تمام و کمال قانون نیستید و محدودیت هایی که در دیگر حوزه ها وجود دارد در مدل تصمیمات شما هم تاثیر دارد؟

حسن زاده: بله، قطعا تاثیر دارد! ما جزوی از یک پازل در سطح کشوری هستیم و نمی توانیم جدا و مستقل از محذوریت های کلیت پازل تصمیم بگیریم. اما این را هم باید در نظر گرفت که یک سلسله غفلت هایی در سال های گذشته در حوزه سرمایه گذاری کلان در حوزه تامین انرژی پایدار و سوخت های پاک در استان صورت گرفته که باعث به وجود آمدن شرایط فعلی شده است.
امروز من بعنوان مدیر کل محیط زیست استان از سویی وظیفه دارم تا جلوی مازوت سوزی در نیروگاه را بگیرم و از سوی دیگر دغدغه تامین برق شهر را هم داشته باشم.

روزنامه ساقی آذربایجان: در این بخش از گفتگو برای اینکه به یک جمع بندی کلی در بحث آلودگی هوا برسیم، چندین اصطلاح و تیتر خبری را خدمت شما عرض می کنم که البته می توانند حالت طنز هم داشته باشند و شما نظرتان را راجع به آن ها بفرمائید؟

۱- تبریز، پایتخت محیط زیست کشورهای آسیائی ۲۰۲۵
حسن زاده: آرزوی قشنگی است!
روزنامه ساقی آذربایجان: قابل تحقق است و یا خیلی رویاپردازانه است؟
حسن زاده: کاری سخت و مستلزم تلاش بسیار زیاد است.
۲-درخت مصنوعی شهرداری
حسن زاده: کارکردش برای محیط های بسته است!

روزنامه ساقی آذربایجان: آیا اطلاع دارید این درختی که از سوی شهرداری در سطح شهر نصب شد دقیقا چه کاری انجام می داد و از کدام نهادهای علمی تاییدیه گرفته بود؟

حسن زاده: قطعا هیچ تاییدیه علمی نداشت! این مدل کارها حتی در صورت داشتن تاییدیه علمی هم بیشتر در محیط های بسته و کارگاهی می تواند مورد استفاده قرار گیرد. اما اینکه بخواهیم سر این موضوع در شهر مانورهای تبلیغاتی بدهیم، مقداری پوپولیستی و عوام فریبانه است. برای اینکه این درخت بتواند در هوای آلوده تبریز کاری از پیش ببرد باید در تعداد میلیونی نصب و مورد استفاده قرار گیرد که البته حتی در صورت موجود شدن این تعداد باز نیروگاه تبریز توان تامین برق مورد نیاز آن ها را نخواهد داشت و تامین میزان برق مصرفی این درختان از عهده نیروگاه تبریز خارج است. لذا بهتر است با دقت بیشتر بتوانیم موضوعات را فنی تر جلو ببریم.
۳-محلول پاشی در روزهای برفی سال که از اختراعات شهرداری تبریز است
حسن زاده: اگر آنچه مورد استفاده قرار می گیرد همان NACL است که با آب مخلوط می شود، طبیعتا هیچ فرقی با نمک پاشی ندارد. اما اگر مدنظر آقایان کلرید کلسیم است که هزینه تولید آن بالاتر از آب نمک است، بله می تواند کارکرد بهتری داشته باشد و آسیب های زیست محیطی کمتری هم داشته باشد. اینکه بگوئیم این اقدام فقط در شهر تبریز صورت گرفته باید بگویم خیر اینگونه نیست و در دیگر شهرها هم این اقدام صورت گرفته است و اگر با محلول درست انجام شود برای حفاظت از محیط زیست مفید خواهد بود. اخیرا هم در جلسه ای که با معاون خدمات شهری شهرداری تبریز داشتم به این مسئله اشاره کردم که می توانند کلرید کلسیم را از واحدهای تولیدی موجود در استان خودمان نیز تهیه نمایند.
*روزنامه ساقی آذربایجان: آنچه بنام محلول در روزهای برفی از سوی شهرداری در سطح شهر مورد استفاده قرار می گیرد، شخصا برای شما مورد تایید است؟
حسن زاده: عرض کردم که اگر همان ترکیب نمک و آب باشد، خیر هیچ فرقی با نمک پاشی ندارد و برای یافتن پاسخ در این رابطه نیازمند دقت و تامل بیشتری هستیم.

روزنامه ساقی آذربایجان: پس با این حساب العاقل یکفی بالإشارة

روزنامه ساقی آذربایجان: این روزها شاهد پدیده ای در سطح شهر هستیم که شهرداری تبریز نامش را هرس درختان گذاشته است، آیا به زعم جنابعالی آنچه بر روی درختان تبریز انجام می شود هرس است و یک اقدام علمی جهت باز جوان سازی درختان است و یا اقدامی که نتیجه اش خشکیدن درختان خواهد شد؟

حسن زاده: قطعا نتیجه این اقدام در چند ماه آینده مشخص خواهد شد. دوستان باید این نکات را در نظر داشته باشند که اولا هر درختی برای هرس مناسب نیست فلذا نمی توان دستور العمل واحدی برای این کار در پیش گرفت و از سویی هر درختی هرس مخصوص به خود با توجه به میزان مقاومتش دارد. برای نمونه نارون هایی که در سطح شهر وجود دارد و ایضا قره آغاج لار نیاز به هرس ندارند. البته در انجام هرس در نظر گرفتن شرایط جوی هم بسیار مهم است و نیز اقدامات ترمیمی نظیر چسب پیوند و چسب هرس که باید انجام شود و جزو ضروریات است. به نظر می رسد در هرس درختان و از بعد کیفی آن دقت لازم صورت نمی گیرد و همانطور که اشاره کردم اقدامات بعد از هرس کمرنگ است و حداقل اینکه بنده ندیده ام.

About Author