بارش‌های سنگین ترکیه زنگ هشدار برای آذربایجان شرقی

اختصاصی ساقی آذربایجان/ وحید خدادادی

ال‌نینو به طور ساده عبارت است از یک رخداد اقلیمی کلان که در اثر رها شدن انرژی انباشته در بزرگترین حوزه اقیانوسی جهان یعنی جنوب اقیانوس آرام رخ می‌دهد و نشانه اولیه آن هم تغییر جهت جریان آب‌های سرد و گرم و همچنین بادهای این منطقه است.این پدیده یکی از چرخه‌های مشهور آب و هوایی جهان است که هر ۲ تا ۷ سال یک‌بار باعث ایجاد ناهنجاری‌های بزرگی در آب و هوای سراسر سیّاره زمین می‌شود که از جمله این ناهنجاری‌ها می‌توان به سیلاب‌های ناگهانی، خشک‌سالی، قحطی و اپیدمی اشاره کرد. *آثار ال‌نینو در ایران بررسی‌های آماری نشان می‌دهند که وقوع پدیده ال‌نینو می‌تواندباعث افزایش بارش‌های موسمی و بارش‌ها در فصول سرد در ایران شود. احتمال خوبی وجود دارد درصورتی‌که بارش‌ها در یک سال به‌اندازه‌ای باشد که بتوان با مدیریت آب آن‌هاکمبود آب ناشی از خشکسالی چندین‌ساله را جبران کرد و در نقطه مقابل ناکارآمدی زیرساخت‌ها باعث ناتوانی در مدیریت بارش‌ها و هدر‌رفتن آب‌ها می شود به تعبیری بارش هایی که سازمان هواشناسی استان در طول روزهای اخیر با اعلام وضعیت های زرد، نارنجی و حتی قرمز نسبت به وقوع آن ها هشدار می دهد، اگر مدیریت نشوند، سیلاب می‌شوند و اگر مدیریت شوند، امانت‌های آسمان برای سفره آب خشکیده این سرزمین‌اند.

*هشدارهای زرد و نارنجی؛ ناقوس‌ها یکی پس از دیگری

اداره کل هواشناسی استان طی روزهای اخیر هشدارها را یکی پس از دیگری صادر کرده است اعم از هشدار بارش رگبار باران و رعدوبرق شدید، وزش باد تند و احتمال سیلاب سطحی در دشت‌ها و مناطق شهری، و پیش‌بینی تداوم سامانه‌های بارشی در روزها و هفته های آینده. در همین هشدارها به‌صراحت از احتمال وقوع پدیده ال‌نینو و تشدید بارش‌ها در ماه‌های آینده سخن گفته شده است؛ زنگ خطری که نباید در آرشیو اداری بماند. تجربه نشان داده هشدار زرد و نارنجی وقتی به تصمیم اجرایی، تخلیه مهاربندها و آماده‌سازی ناوگان خدمات شهری تبدیل نشود، فقط سندی است که پس از سیل، خسارت‌دیده‌ها به آن استناد می‌کنند. امروز که هشدارها پشت سر هم صادر می‌شوند، بهترین فرصت ممکن برای تبدیل تهدید به فرصت است.

* فرصت مغتنم عبور از خشکسالی

ایران سال‌هاست که با خشکسالی و پدیده بی‌آبی دست به گریبان است؛ سفره‌های زیرزمینی پیوسته پایین رفته‌اند، چشمه‌ها کم‌آب شده و مزارع تشنه‌اند. حالا همین بارش‌های پیش رو اگر هوشمندانه مدیریت شوند، فرصت مغتنمی است برای عبور از بحران آب. تغذیه سفره‌های زیرزمینی، ذخیره‌سازی آب در پشت‌سدها و هدایت بخشی از آن به اراضی کشاورزی و باغ‌ها از جمله اقداماتی است که می تواند در این زمینه راهگشا باشد. هر قطره‌ای که در خیابان‌ها هدر رود و در زیرگذرها فرو برود، آبی است که سال آینده در قحطی، حسرتش را خواهیم خورد. باران، دشمن ما نیست؛ بی‌تدبیری دشمن ماست. باید میان مدیریت سیلاب و برداشت آب پل زد تا بارش فرصت بماند، نه فاجعه.

*چندین سازمان، یک بحران

از اقتضائات این دوره لزوم هماهنگی بین دستگاهی است و از این رو لازم است تا در این دوره بحرانی با یک مدیریت واحد از همین حالا بین دستگاه هایی نظیر آب و فاضلاب، جهاد کشاورزی، سازمان هواشناسی و شهرداری تبریز و رسانه های محلی با محوریت و مدیریت ستاد بحران بحران استان از هم اکنون هماهنگی های لازم صورت گیرد. هواشناسی استان باید هشدارها را شفاف و به‌موقع  به ستاد مدیریت بحران و رسانه ها اعلام کند؛ ستاد مدیریت بحران که فرماندهی یکپارچه را بر عهده دارد؛ سازمان جهاد کشاورزی که نگهبان مزارع و باغ‌هاست و باید برای زهکشی، سیلاب‌بند و هدایت آب به اراضی کشاورزی برنامه داشته باشد؛ شرکت آب و فاضلاب که مسئول شبکه آبرسانی و پایش کیفیت است؛ و شهرداری تبریز که در میدان اصلی نبرد با آب‌گرفتگی معابر است. اگر این چند ضلعی جدا و بدون‌هماهنگی های لازم  عمل کنند، نتیجه چیزی جز خسارت نخواهد بود. لذا به نظر می رسد که ستاد بحران استان لزوم تشکیل جلسات مستمر و اثر بخش برای هماهنگی های بین دستگاهی امری لازم است تا هر نهاد با وظایف خود آشنا شود و فردای بحران، هر دستگاه انگشت اتهام را به دیگری بگیرد. 

در همین ارتباط رئیس مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی آذربایجان شرقی به ساقی آذربایجان گفت: بارش‌های احتمالی پیش رو می‌توانند فرصتی ارزشمند برای تقویت کشاورزی دیم، ذخایر رطوبتی خاک و منابع آب حوضه دریاچه ارومیه باشند؛ مشروط بر اینکه پیش از وقوع بارندگی‌ها، زیرساخت‌ها و برنامه‌های مدیریتی آماده شوند. بایبوردی با اشاره به وقوع بارندگی‌های کم‌سابقه و سیلاب‌های اخیر در ترکیه و تقویت پدیده اقلیمی ال‌نینو، بر ضرورت آمادگی دستگاه‌های اجرایی و بهره‌برداران بخش کشاورزی استان تأکید کرد. وی اظهار داشت: بارش‌های شدید روزهای اخیر در ترکیه بار دیگر نشان داد که در شرایط نوسانات اقلیمی، افزایش بارندگی می‌تواند هم فرصتی برای تقویت منابع آب باشد و هم در صورت نبود آمادگی، خسارات قابل‌توجهی به زیرساخت‌ها، اراضی کشاورزی و سکونتگاه‌ها وارد کند. بایبوردی افزود: بر اساس گزارش‌های مراکز معتبر بین‌المللی، پدیده ال‌نینو در حال تقویت است و مطالعات اقلیمی نیز نشان می‌دهند که این پدیده در برخی سال‌ها با افزایش احتمال بارندگی در فصل پاییز در بخش‌هایی از خاورمیانه همراه بوده است.

بااین‌حال، نمی‌توان بارندگی‌های اخیر ترکیه را صرفاً به ال‌نینو نسبت داد یا انتظار داشت همان شدت بارندگی الزاماً در آذربایجان شرقی تکرار شود. وی خاطرنشان کرد: پیش‌بینی‌های فصلی هواشناسی نیز از احتمال بارش‌های بیش از نرمال در برخی مناطق استان حکایت دارند. ازاین‌رو، ضمن امیدواری به وقوع بارش‌های مؤثر و مناسب، باید از هم‌اکنون برای مدیریت بارندگی‌های شدید و کاهشمخاطرات احتمالی برنامه‌ریزی کنیم. *کشاورزان چگونه از بارش‌های احتمالی بیشترین بهره را ببرند؟ رئیس مرکز تحقیقات کشاورزی استان با اشاره به اهمیت کشت پاییزه اظهار داشت: در سال زراعی جاری، برای حدود ۵۴۶ هزار هکتار کشت پاییزه در استان برنامه‌ریزی شده که نزدیک به ۴۸۸ هزار هکتار آن مربوط به اراضی دیم است. بنابراین، زمان وقوع بارندگی، میزان نفوذ آب در خاک و مدیریت رطوبت، نقش تعیین‌کننده‌ای در استقرار و رشد اولیه گندم و جو خواهند داشت.

وی به باغداران استان نیز توصیه کرد که مسیرهای زهکشی را بررسی و پاکسازی کنند، از تجمع آب در اطراف طوقه درختان جلوگیری کرده و نسبت به پایش بیماری‌های وابسته به رطوبت، به‌ویژه پوسیدگی ریشه و طوقه، حساس باشند. در واحدهای گلخانه‌ای و دامداری نیز کنترل سامانه‌های دفع آب، استحکام سازه‌ها، تهویه مناسب، حفاظت از انبار علوفه و پیشگیری از آلودگی منابع آب و خوراک باید در اولویت قرار گیرد. بایبوردی در ادامه با اشاره به شرایط حساس دریاچه ارومیه اظهار داشت: اگر بارش‌های پیش رو در حوضه آبریز دریاچه ارومیه تقویت شوند، می‌توانند فرصتی ارزشمند برای بهبود آورد رودخانه‌ها، افزایش رطوبت خاک و کاهش فشار بر منابع آب زیرزمینی ایجاد کنند؛ اما تحقق این فرصت به مدیریت صحیح منابع آب بستگی دارد. وی تأکید کرد: نباید اجازه دهیم بارش‌هایی که می‌توانند بخشی از کمبود منابع آب منطقه را جبران کنند، به دلیل انسداد مسیرهای جریان، رسوب‌گذاری، ضعف زیرساخت‌های آبخیزداری یا مدیریت نامناسب، به سیلاب‌های خسارت‌بار تبدیل شوند و بدون بهره‌برداری صحیح هدر بروند. وی در پایان گفت: “امروز وظیفه ما فقط انتظار برای بارش نیست؛ باید پیش از بارندگی، برای مدیریت آن آماده باشیم. باید از هر میلی‌متر بارندگی برای تقویت تولید، حفاظت از خاک و احیای منابع آب بهره بگیریم. فرصت‌های اقلیمی ماندگار نیستند و آنچه می‌تواند این فرصت‌ها را به دستاورد تبدیل کند، تصمیم‌گیری علمی، هماهنگی دستگاه‌ها و اقدام به‌موقع است. نباید پس از وقوع سیلاب به فکر مدیریت آب بیفتیم؛ مدیریت علمی یعنی پیش از بارش، مسیر بهره‌مندی از نعمت باران را هموار کرده باشیم.” *تبریز، زیرگذرها و میادین: هر بارش نیم‌ساعته، یک آزمون شکست تبریز بارها در این آزمون مردود شده است؛ با یک بارش نیم‌ساعته، معابر در میادین اصلی و اطراف زیرگذرها آب گرفته‌اند، خودروها لای آب مانده‌اند و شهروندان به چشم بی‌اعتمادی به خدمات شهری نگریسته‌اند. حالا اگر بارش‌های مداوم و سنگین ال‌نینویی از راه برسد دیگر این وضعیت قابل تحمل نخواهد بود و حتی می تواند منجر به فاجعه شود. شبکه جمع‌آوری آب سطحی، برکه‌های سیلاب‌گیر، پمپاژ زیرگذرها و رفع گرفتگی آبروها باید پیش از بارش بازبینی و تعمیر شود؛ نه پس از آن.

چهارشنبه سیاه تبریز نباید تکرار شود!

اینکه گفتیم تبریز در این آزمون بارها مردود شده است به جهت سابقه ای است که از کیفیت و توان مدیریت شهری در این سالها سراغ داریم. ما هیچ گاه آن بارش نیم ساعته عادی را که با تدابیر نخبگان(بخوانید پخمگان) در حوزه مدیریت شهری برایمان چهارشنبه سیاه ساخت، فراموش نمی کنیم.

About Author

وحید خدادادی

See author's posts