تبریز ، شهری که برای پیرشدن ما آماده نیست

اختصاصی ساقی آذربایجان/ وحید خدادادی

در روزهای گذشته تبریز سه روز میزبان رویدادی بود که اگر درست خوانده شود، نه یک همایش علمی، که نوعی اعتراف‌نامه رسمی است! همایشی با عنوان سومین کنگره بین‌المللی سالمندی فعال که به میزبانی دانشگاه علوم پزشکی تبریز و با مشارکت سازمان
جهانی بهداشت برگزار شد. آنچه این رویداد را از یک گردهمایی تقویمی جدا می‌کند، نه شمار مقالات، بلکه لحن گزارش‌های رسمی پیش و پس از آن است، لحنی که در آن دیگر از سالمند ‌عنوان یک موضوع رفاهی سخن گفته نمی‌شود، بلکه از او به‌عنوان یک متغیرساختاری در معادله توسعه یاد می‌شود.
سال‌هاست که در ادبیات مدیریتی ما، سالمند در حاشیه پرونده‌های رفاهی نشسته است؛ اما آنچه در آذربایجان شرقی رخ داده و این حاشیه را به متن آورده است، وضعیت نگران کننده آمارهاست. استانی که با حدود نیم میلیون نفر جمعیت بالای شصت سال که نزدیک به سیزده درصد جمعیت آن را تشکیل می دهد و با افق جمعیتی ۱۴۳۰، ناگزیر است تعریف خود از سالمندی را از نو بنویسد. این بازنویسی، نه یک انتخاب سیاسی، بلکه یک ضرورت جامعه‌شناختی است چرا که سالمندی شتابان در ایران، برخلاف تجربه کشورهای صنعتی، پیش از تکمیل زیرساخت‌های رفاهی و پیش از تحکیم نهادهای مراقبتی فرا رسیده است. به تعبیر دقیق جامعه‌شناسی گذار جمعیتی، ما با پیری زودهنگام روبه‌رو هستیم و جامعه‌ای که پیش از آنکه ثروتمند شود، پیر می‌شود.
در چنین وضعیتی، مسئله اصلی نه شمار سالمندان، بلکه نحوه سازمان‌یابی اجتماعی پیری است. جامعه‌ای که سالمند خود را از فضای عمومی بیرون می‌راند با پله‌های بی‌آسانسور، پیاده‌روهای ناهموار، حمل‌ونقل ناقص و فضاهای شهری طراحی‌شده برای بدن جوان و شاغل در واقع پیری را به انزوا تبدیل می‌کند و هزینه آن را، دیر یا زود، در قالب هزینه درمانی و فروپاشی شبکه حمایت خانوادگی می‌پردازد. از این منظر، مناسب‌سازی کالبد شهر نه یک خدمات شهری بلکه یک سیاست سلامت عمومی است.
نکته مهم آن است که در ادبیات رسمی استان، این چرخش مفهومی به‌روشنی دیده می‌شود. پروین اشراقی، مدیرکل امور اجتماعی و فرهنگی استانداری آذربایجان شرقی، در نشست گرامیداشت سالمندان، با انتقاد از وضعیت مناسب‌سازی شهری، خواستار عمل شهرداری به وظایف خود در قبال سالمندان شد و بر حق سالمندان در مشارکت اجتماعی و برخورداری از عدالت اجتماعی تأکید کرد. وی مناسب‌سازی فضای کالبدی شهر را از الزامات حمایت از سالمندان دانست و خواستار فراهم‌شدن شرایطی شد که سالمندان بتوانند با سهولت و استقلال بیشتر در محیط شهری تردد و زندگی کنند.
این مجموعه گزاره‌ها، در سطح نظری، با آنچه سازمان جهانی بهداشت در چارچوب سالمندی فعال و شهر دوستدار سالمند تدوین کرده هم‌راستاست اما شکاف اصلی،شکاف گفتمان تا کنش است. شهری که در آن سالمند برای رسیدن به مطب پزشک بایداز پله‌های ایستگاه مترو بالا برود، هرچند فقط در بیانیه‌ها دوستدار سالمند نامیده شود، در عمل شهر دوستدار بودجه و سرعت است، نه دوستدار شهروند سالخورده.
از سوی دیگر، نباید از بعد جمعیت‌شناختی جنسیتی غافل شد،سالمندی در ایران ماهیتی زنانه یافته است؛ زنان به دلیل امید زندگی بالاتر و بیوه گی، سهم بزرگ‌تری از سالمندی تنها و بی‌پشتوانه را تجربه می‌کنند. آمار ۶٬۸۰۷ زن سالمند سرپرست خانوار در پوشش بهزیستی استان، هرچند به‌تنهایی معادل کل سالمندان نیست، نشانه‌ای از یک هشدارزیر پوست شهر است، زنانه‌شدن فقر سالمندی. سیاستی که این بعد را نبیند، سیاستی است که نیمی از مسئله را ندیده است.
بنابراین، آنچه آذربایجان شرقی به آن نیاز دارد، نه یک سند دیگر، که تغییر واحد تحلیل است، از سالمند به‌عنوان موضوع حمایت به سالمند به‌عنوان شهروند صاحب حق؛ از مدیریت بخشی به حکمرانی یکپارچه؛ و از پژوهش مقاله‌محور به پژوهش اثرگذار. افق ۱۴۳۰ نه یک تاریخ دور، بلکه آزمون امروز ماست و پرسش اساسی در این بین آن است که آیا شهر ما برای پیرشدن ما آماده است؟ پاسخ صادقانه، تا زمانی که پله‌ای برای بالا رفتن باقی است، منفی است. هر چند در این بین باز آقایان از اینکه بخش دیگری از معایب مدیریت شهری را از حاشیه به متن آورده ایم، دلخور
شوند اما امیدواریم یک بار هم شده مطالب منتشره را از منظر لج و لجبازی که به عنوان مدیری خردمند که نقد را در راستای اصلاح امور خویش می بیند، مطالعه کنند ودر تخصص عمرانی خود موارد ذکر شده را هم لحاظ بفرمایند، هر چند نرود میخ آهنین برسنگ!

About Author