افشاگری در وقت اضافه

اختصاصی ساقی آذربایجان/ وحید خدادادی

در ادبیات اقتصادی، تعاونی واژه‌ای است با بار معنایی سنگین از جمله مشارکت،خودگردانی، تقسیم منصفانه منافع و تصمیم‌گیری جمعی. تعاونی جایی تأسیس می‌شود که گروهی از افراد، سرمایه و توان خود را روی هم می‌گذارند تا خدمتی را با هزینه‌ای معقول‌تر و کیفیتی قابل دفاع‌تر ارائه دهند.
حال با این تعریف به آنچه در سیصد و چهل و نهمین جلسه علنی شورای اسلامی شهر تبریز شنیده شد نگاه کنید: جاروب مکانیزه‌ای بدون فرچه که در خیابان پارک شده، مناقصه‌ای با قیمت‌های پیشنهادی چند برابر رقم پایه، رانندگانی که به آن‌ها گفته شده «فعلاً سر کار نیایید»، و شهرداری‌ای که از مناطقش خواسته خودروهایش را در اختیار همان شرکت بگذارد. اگر این‌ها مصداق تلاش است، باید درمعنای واژه ها تجدیدنظر کنیم.

*تناقض بنیادین: فلسفه وجودی در برابر عملکرد موجود

هر نهاد عمومی، پیش از آنکه اساسنامه داشته باشد، باید یک پاسخ روشن به یک پرسش ساده داشته باشد: چرا وجود داری؟ فلسفه وجودی یک شرکت تعاونی وابسته به شهرداری، در بهترین حالت، یکی از این دو چیز است: یا کاهش هزینه‌های خدمات شهری از طریق مشارکت نیروی کار، یا ارتقای کیفیت خدماتی که بخش خصوصی و بدنه بوروکراتیک شهرداری از عهده‌اش برنمی‌آیند. اگر هیچ‌کدام از این دو محقق نشود، آن نهاد نه یک تعاونی، بلکه یک واسطه است، واسطه‌ای که هزینه اضافه می‌کند و مسئولیت را از دوش تصمیم‌گیرنده برمی‌دارد.
تذکر احد صادقی، عضو شورای شهر، دقیقاً همین شکاف را هدف گرفته است. او از نحوه مدیریت سخن گفت، از مناقصات، از تجهیزات و از نیروی انسانی. اما پرسش بنیادی‌تر این است: آیا اساسا ساختار فعلی تلاشگران به‌گونه‌ای طراحی شده که بتواند به فلسفه وجودی خود وفادار بماند؟ یا در عمل به پوششی برای انتقال بی‌شفاف پول و مسئولیت تبدیل شده است؟

*مناقصه؛ جایی که شفافیت باید متولد شود، نه دفن !

حساس‌ترین بخش سخنان صادقی، آن جمله‌ای است که با احتیاط گفته شد: «بدون ورود به جزئیات ارقام، نقد جدی به روند مناقصات داریم؛ به‌طوری‌که قیمت‌های پیشنهادی چندین برابر رقم پایه تعیین‌شده بوده است.»
این جمله را باید دو بار خواند. بار اول، یک انتقاد به روند مناقصه است. بار دوم، یک اعتراف تلویحی به یک خطای سیستمی: اگر رقم پایه از ابتدا غلط بوده، تقصیر متقاضیان نیست، تقصیر دستگاه کارشناسی است که آن رقم را تعیین کرده. و اگر رقم پایه درست بوده و پیشنهادها چند برابر آن، آن‌گاه پرسش جدی‌تری مطرح می‌شود: چه کسی این پیشنهادها را تأیید کرده و بر چه مبنایی؟
در نظام مالی شهرداری‌ها، رقم پایه مناقصه یک سند حقوقی است، نه یک عدد تشریفاتی. وقتی این عدد بی‌اعتبار می‌شود، کل زنجیره نظارت از روند معاملات تا واحد بازرسی بی‌اعتبار می‌شود.صادقی خود گفته که جزئیات ارقام را مطرح نمی‌کند؛ اما شورا موظف است آن جزئیات را مطالبه کند. شفافیت، نه لطف است و نه امتیاز؛ حق شهروندی است. هر چند وی قول داد در صورت ادامه روند فعلی و در هفته آینده چنین اقدامی را انجام دهد.

*جاروب بی‌فرچه؛ استعاره‌ای که بهتر از هر تحلیل اقتصادی کار می‌کند

شاید مهم‌ترین بخش این تذکر، نه ارقام باشد و نه مناقصه،بلکه آن تصویر کوچک و تکان‌دهنده: «یک دستگاه جاروب مکانیزه بدون فرچه در خیابان مستقر شده بود؛ به نظر می‌رسید این دستگاه صرفاً برای نمایش در آن محل قرار گرفته است.»
این یک مشاهده میدانی است، نه یک تحلیل. اما در همین یک جمله، کل منطق نمایشی مدیریت شهری فشرده شده است: تجهیزات هست، فرچه نیست؛ ماشین هست، کار نیست؛ عکس هست، نتیجه نیست. جاروبی که فرچه ندارد، دقیقاً همان چیزی است که بودجه دارد اما خروجی ندارد. و اگر یک عضو شورا شخصاً چنین صحنه‌ای را دیده، پرسش این است که چه تعداد از این صحنه‌ها دیده نشده باقی مانده است؟

*رانندگان؛ قربانیان گمنام یک تصمیم مبهم

سنگین‌ترین بخش تذکر، اما سیاسی‌ترین بخش نیست؛ انسانی‌ترین بخش است. صادقی گفت: «به رانندگان خودروهای حمل زباله اعلام شده که فعلاً در محل کار حاضر نشوند. این در حالی است که باید مشخص شود در پایان ماه و زمان پرداخت حقوق، تکلیف این رانندگان چه خواهد شد.» دقیقا همان سرنوشتی که برای سکوبانان ایستگاه های بی آر تی رقم خورد.
این جمله را باید با دقت خواند. یک گروه کارگر، بدون تصمیم رسمی و شفاف، از محل کار خود دور نگه داشته می‌شوند. نه اخراج شده‌اند، نه مشغول به کارند. در این حالت معلق، نه حق بیمه روشن است، نه حقوق، نه آینده شغلی و همزمان از مناطق شهرداری خواسته شده خودروهای خود را برای حمل زباله در اختیارشرکت بگذارند، یعنی هزینه و بار کار به بدنه شهرداری منتقل شود، در حالی که ساختار تعاونی همچنان پابرجاست.این ترکیب، الگویی آشناست: انتقال هزینه به پای دیگری، حفظ ساختار، و ابهام در پاسخگویی. در چنین الگویی، هیچ‌کس مسئول نیست، چون همه در حال بررسی هستند.

*۱۵ روز اختلال؛ عددی که باید پاسخگو داشته باشد

اختلال پانزده‌روزه در جمع‌آوری و حمل زباله، در شهری با اقلیم و ساختار تبریز، یک رخداد جزئی نیست. زباله، مسئله بهداشت عمومی است؛ مسئله بوی نامطبوع، حشرات، آبگرفتگی و اعتبار شهری. وقتی این اختلال به یک تعاونی وابسته به شهرداری گره می‌خورد، پرسش از فسلفه وجودی دیگر یک بحث نظری نیست؛ یک ضرورت عملیاتی است.اگر تعاونی نتواند در بحرانی‌ترین لحظه یعنی وقتی خدمت عمومی متوقف می‌شود کار کند، پس چه زمانی کار می‌کند؟ و اگر شهرداری مجبور شود خودروهای مناطق را به کمک بفرستد، پس ارزش افزوده این ساختار دقیقاً کجاست؟

*تذکر، هشدار، و تکرار؛ چرخه‌ای که باید شکسته شود

صادقی گفت پیش از این نیز موضوع را به شهردار تذکر داده واکنون لازم می‌داند سایر اعضای شورا را در جریان بگذارد. و در پایان هشدار داد که هفته آینده جزئیات بیشتری مطرح خواهد کرد.این جمله، هم قدرت دارد و هم ضعف. قدرت دارد چون نشان می‌دهد پیگیری وجود دارد. ضعف دارد چون نشان می‌دهد مسئله از مرحله تذکر عبور کرده و به مرحله تکرار تذکر رسیده است. در فرهنگ نظارتی، تذکری که تکرار شود و به اقدام نرسد، به تدریج به بخشی از روال تبدیل می‌شود، نه یک هشدار.
شورا اگر می‌خواهد از این چرخه بیرون بیاید، باید از تذکر شفاهی به مطالبه سند حرکت کند: صورتجلسه روند معاملات، ارقام پایه و پیشنهادی، فهرست تجهیزات و وضعیت فنی آن‌ها، وضعیت بیمه و حقوق رانندگان، و قرارداد واگذاری خودروهای مناطق.
تعاونی تلاشگران، اگر بخواهد نامش را یدک بکشد، باید ثابت کند که تلاش در آن یک صفت تبلیغاتی نیست، بلکه یک شاخص قابل اندازه‌گیری است: هزینه تمام‌شده هر تن زباله، ساعت کارکرد مؤثر هر دستگاه، نرخ پاسخ‌گویی به شکایات، و شفافیت کامل در مناقصه.
پرسش اصلی این نیست که آیا این شرکت باید منحل شود یا نه.پرسش اصلی این است که آیا فلسفه وجودی آن کاهش هزینه و ارتقای کیفیت در عمل محقق شده یا نه؟ اگر پاسخ منفی است، ادامه حیات آن نه تلاش است و نه تعاونی؛ بلکه صرفاً یک ساختار موازی است که هزینه‌اش را شهروند تبریزی می‌پردازد و پاسخگویی‌اش را هیچ‌کس برعهده نمی‌گیرد.
شورای شهر تبریز در دوره ششم، با تذکر یک عضو خود، فرصتی یافته است تا این پرسش را به‌صورت جمعی و مستند مطرح کند. هفته آینده، اگر جزئیات بیشتری مطرح شود، باید با اسناد همراه باشد، نه فقط با احساس. و اگر مطرح نشود، آن‌گاه پرسش از تعاونی تلاشگران، به پرسش از خود شورا تبدیل خواهد شد: شورایی که می‌داند، می‌شنود، و تصمیم نمی‌گیرد

About Author