روپوش سفید بر وجدان سیاه برخی پزشکان

اختصاصی ساقی آذربایجان/ سعید دلیرحکم آبادی
پژوهشگر حوزه فلسفه، جامعه شناسی و تاریخ زبان و ادبیات

مقدمه:
انسان، پیش از آن که بیمار باشد، انسان است، پیش از آن که در برابر پزشک بر تختی دراز بکشد، صاحب کرامت است، و پیش از آن که به دارو، تیغ جراحی و نسخه‌ ای نیازمند باشد، صاحب حقی است که هیچ قدرت و ثروتی نباید بتواند آن را از او سلب کند. اما چه تلخ است روزگاری که انسان برای زنده ماندن، ناچار شود نخست از کرامت خویش هزینه کند. چه تناقض هولناکی است که آدمی به مکانی پناه ببرد که قرار است مأمن نجات او باشد، اما در همان‌ جا با دیوار نامرئی پول، رابطه، تبعیض و امتیاز روبرو شود. به بیمارستان برود تا جانش را نجات دهند، اما پیش از آن که نبضش را بگیرند، نبض حساب بانکی‌ اش را بگیرند. این جاست که باید پرسید: آیا ما هنوز در قلمرو پزشکی زندگی می‌ کنیم یا پا به بازاری گذاشته‌ ایم که در آن، دردِ انسان واحد پول معامله و اضطرار او ابزار چانه‌ زنی است؟

۱- پزشکی، حرفه‌ ای در مرز میان دانش و وجدان
پزشکی، صرفاً دانستن آناتومی بدن و شناخت بیماری‌ ها نیست. پزشکی، ایستادن در برابر شکنندگی انسان است، مواجهه با موجودی که در لحظات بیماری، بیش از هر زمان دیگری آسیب‌ پذیر، مضطرب و نیازمند اعتماد است. پزشک فقط با جسم بیمار روبرو نیست، با ترس او، امید خانواده‌ اش، خاطراتش، آرزوهای ناتمامش و آینده‌ ای روبروست که ممکن است با یک تصمیم پزشکی دگرگون شود. از همین روست که پزشکی، برخلاف بسیاری از مشاغل، نمی‌ تواند تمام مناسبات خود را به منطق خرید و فروش واگذار کند. در بازار معمولی، خریدار می‌ تواند از معامله منصرف شود، کالای گران را نخرد، فروشندۀ دیگری انتخاب کند و حتی روز دیگری باز گردد. اما بیمار همیشه چنین اختیاری ندارد. او گاه میان پول دادن و درد کشیدن، میان قرض گرفتن و از دست دادن فرصت درمان، و گاه میان پذیرفتن تحقیر و به خطر افتادن جان خود گرفتار است. این جاست که تفاوت میان معامله و سوء استفاده آشکار می‌ شود. وقتی کسی از اضطرار دیگری برای تحمیل خواستۀ مالی بهره می‌ گیرد، دیگر با یک رابطۀ اقتصادی متعارف روبرو نیستیم، با بهره‌ کشی از نابرابری قدرت مواجهیم. پزشک در برابر بیمار، تنها صاحب دانش بیشتر نیست، در بسیاری از موقعیت‌ ها صاحب قدرت تصمیم‌ گیری دربارۀ درمان، زمان درمان و دسترسی به امکانات پزشکی نیز هست. همین عدم توازن، مسئولیت اخلاقی او را سنگین‌ تر می‌ کند. هر چه قدرت انسان بر دیگری بیشتر باشد، ضرورت مهار اخلاقی و قانونی آن قدرت نیز بیشتر است.

۲- روپوش سفید، لباس مسئولیت، نه زره مصونیت
سفیدی روپوش پزشکی، اگر قرار باشد معنایی داشته باشد، باید نشانۀ پاکی نیت، صداقت در عمل و تعهد به انسان باشد، نه پرده‌ ای برای پنهان کردن مناسبات ناسالم مالی. چه بسیار لباس‌ های سفیدی که بر تن می‌ شوند، اما سفیدی به اندیشه و رفتار راه نمی‌ یابد. سفیدی پارچه، دلیل سفیدی وجدان نیست، همان‌ گونه که پوشیدن لباس قضاوت، کسی را عادل نمی‌ کند و نشستن بر منبر، کسی را به حقیقت نزدیک نمی‌ سازد. هیچ لباس و منصبی، انسان را از داوری اخلاقی معاف نمی‌ کند. تقدس، اگر معنایی داشته باشد، در رفتار انسان است، نه در عنوان و جایگاه او. ما گاهی گرفتار نوعی بت‌ سازی اجتماعی می‌ شویم، از پزشک، قاضی، روحانی، استاد و صاحب‌ منصب، تصویری فراتر از انسان می‌ سازیم و سپس از ترس شکستن آن تصویر، از نقد عملکردشان چشم می‌ پوشیم. اما جامعه‌ ای که صاحبان منزلت را از نقد معاف می‌ کند، ناخواسته زمینۀ تبدیل منزلت به مصونیت را فراهم می‌ آورد. احترام به پزشک، به معنای تعطیل کردن حق پرسشگری بیمار نیست. پاسداشت شأن پزشکی نیز مستلزم دفاع از اخلاق پزشکی است، نه دفاع بی‌ قید و شرط از هر کس که عنوان پزشک را یدک می‌ کشد. اتفاقاً پزشکانی که با شرافت و تعهد خدمت می‌ کنند، بیش از همه از شفافیت و برخورد با تخلفات سود می‌ برند، زیرا رفتار معدودی از متخلفان نباید اعتبار و اعتماد عمومی به یک حرفه انسانی را فرسوده کند.

۳- زیرمیزی، استثمار اضطرار و خریدن سکوت انسان
زیرمیزی فقط پولی نیست که پنهانی از دستی به دست دیگر منتقل می‌ شود، مسئله، رابطه‌ ای است که در پس
آن شکل می‌ گیرد. رابطه‌ ای که در آن، یک طرف از اضطرار برخوردار است و طرف دیگر از قدرت، یک طرف برای نجات جان عزیزش دست به هر کاری می‌ زند و طرف دیگر ممکن است همین استیصال را به فرصت کسب درآمد تبدیل کند. در چنین وضعیتی، پول فقط پول نیست، بهای عبور از یک در بسته است. پدری که برای جراحی فرزندش
ناچار می‌ شود دارایی اندک خود را بفروشد، مادری که برای تأمین هزینه‌ ای خارج از ضابطه، به دیگران التماس می‌ کند، کارگری که دستمزد و اندوختۀ چند ماه و یا چند سال خود را یک‌ جا می‌ بخشد تا عزیزش در نوبت در درمان باقی نماند، تنها با یک مطالبۀ مالی مواجه نیستند، آنان با تحقیر کرامت انسانی مواجه‌ هستند. درد جسمانی، به اندازۀ کافی بی‌ رحم است، چرا باید درد اقتصادی و تحقیر اجتماعی نیز به آن افزوده شود؟ آیا می‌ توان از انسانی که در آستانۀ از دست دادن عزیزش قرار دارد، انتظار داشت همچون یک خریدار آزاد، دربارۀ قیمت و کیفیت خدمات چانه‌ زنی کند؟ نه! اضطرار، آزادی انتخاب را محدود می کند. و دقیقاً به همین دلیل است که اخلاق، قانون و عدالت باید در چنین موقعیت‌ هایی حضور پر رنگ‌ تری داشته باشند.

۴- از انسانِ بیمار تا کالای اقتصادی، وقتی منطق بازار بر منطق انسان غلبه می‌ کند
یکی از خطرناک‌ ترین اتفاقات در جوامع انسانی، آن جاست که منطق بازار از قلمرو طبیعی خود خارج می‌ شود و به حوزه‌ هایی نفوذ می‌ کند که ارزش‌ های بنیادین انسانی باید بر آن ها حاکم باشند. بازار برای مبادله کالاها و خدمات اقتصادی ضرورت دارد، اما آیا هر چیزی را می‌ توان به کالا تبدیل کرد؟ آیا می‌ توان آبرو را قیمت‌ گذاری کرد؟ آیا می‌ توان حق حیات را به توان مالی گره زد؟ آیا می توان درد را به فرصت سوداگری تبدیل کرد؟ اگر همه‌ چیز قیمت پیدا کند، دیر یا زود چیزهایی که باید ارزش داشته باشند، بی‌ ارزش می‌ شوند. ارزش و قیمت یکی نیستند. ممکن است برای یک عمل جراحی تعرفه‌ ای تعیین شود، اما ارزش انسانی که بر تخت جراحی خوابیده است، با هیچ تعرفه‌ ای اندازه‌ گیری نمی‌ شود. در جامعه‌ ای که پول به معیار اصلی دسترسی به حقوق انسانی تبدیل شود، فقیر فقط کم‌ درآمد نیست، به‌ تدریج به انسانی تبدیل می‌ شود که در بسیاری از موقعیت‌ ها حق انتخاب، حق انتظار و حتی حق اعتراضش نیز ضعیف‌ تر از دیگران است. این همان لحظه‌ ای است که نابرابری اقتصادی، به نابرابری در کرامت اجتماعی تبدیل می‌ شود.

۵- پزشک، بیمار و جامعه، بحران اعتماد
جامعه بر ستون‌ هایی نامرئی استوار است که شاید کمتر دیده شوند، اما بدون آن ها هیچ ساختمان اجتماعی پابرجا نمی‌ ماند. اعتماد یکی از همان ستون‌ هاست. بیمار به پزشک اعتماد می‌ کند، زیرا باور دارد که تشخیص و تصمیم او بر پایۀ دانش، مصلحت درمان و خیر بیمار است. اگر این اعتماد به ظن و تردید آلوده شود، رابطۀ درمانی نیز آسیب می‌ بیند. تصور کنید بیماری پیش از ورود به اتاق پزشک، به جای اندیشیدن به تشخیص و درمان، نگران این باشد که آیا باید پاکتی آماده کند یا نه. تصور کنید خانواده‌ ای هنگام مراجعه به بیمارستان، به جای پرسیدن از امکان درمان، نگران آن باشد که آیا بدون آشنایی و پرداخت پول اضافی، کسی به دردشان رسیدگی خواهد کرد یا خیر. این دیگر فقط مسئلۀ تخلف یک فرد نیست، این، فرسایش سرمایۀ اجتماعی است. سرمایۀ اجتماعی، همان اعتماد متقابلی است که انسان‌ ها را قادر می‌ سازد بدون ترس دائمی از فریب خوردن، در کنار یکدیگر زندگی کنند. وقتی اعتماد در نظام درمانی آسیب ببیند، بیمار تنها به پزشک بدبین نمی‌ شود، گاه به بیمارستان، بیمه، نظام نظارتی و حتی مفهوم عدالت نیز بی‌ اعتماد می‌ شود. و جامعه‌ ای که در آن اعتماد عمومی فرسوده شود، شبیه جنگلی است که ریشه‌ هایش از درون پوسیده‌ اند، ممکن است هنوز سرسبز به نظر برسد، اما با نخستین طوفان، شاخه‌ هایش فرو خواهند ریخت.

۶- عدالت و اینکه چرا باید صاحب منصب نیز پاسخگو باشد؟
عدالت، هنگامی معنا پیدا می‌ کند که در برابر قدرت، ثروت، شهرت و منزلت اجتماعی یکسان بایستد. اگر تخلف کارمند جزء دیده شود، اما تخلف صاحب عنوان نادیده گرفته شود، قانون دیگر ترازوی عدالت نیست، آینه‌ ای است که چهرۀ ضعیفان را بزرگ و چهرۀ قدرتمندان را کوچک نشان می‌ دهد. هیچ‌ کس نباید به اعتبار شغل خود از پاسخگویی معاف شود. نه پزشک، نه قاضی، نه استاد دانشگاه، نه مدیر و نه صاحب هیچ منصب دیگری. البته عدالت، با خشم کور تفاوت دارد. برخورد با تخلف باید بر اساس قانون، مستندات، حق دفاع و تناسب مجازات باشد. نباید همۀ پزشکان را به دلیل رفتار عده‌ ای متخلف متهم کرد، همان‌ گونه که نباید از بیماران آسیب‌ دیده خواست برای حفظ آبروی یک حرفه، سکوت کنند. راه عدالت، نه تبرئه پیشاپیش صاحبان منزلت است و نه محکومیت بی‌ دلیل آنان، راه عدالت، شفافیت، رسیدگی منصفانه و پاسخگویی بدون تبعیض است. اگر پزشکی از تعرفه‌ های غیر واقعی، فشارهای اقتصادی
یا ناکارآمدی نظام سلامت گلایه دارد، باید این مسائل در مجاری قانونی و صنفی پیگیری شوند، اما هیچ دشواری اقتصادی نمی‌ تواند به‌ خودی ‌خود مجوز تحمیل پرداخت پنهانی به بیمار باشد.

۷- جامعه‌ ای که به رنج و درد بی‌ تفاوت شود، به تدریج انسانیت خود را از دست می‌ دهد

یکی از خطرناک‌ ترین مراحل انحطاط اخلاقی، عادی شدن ناهنجاری‌ هاست. روز نخست، مردم از شنیدن خبر زیرمیزی گرفتن پزشک متعجب می‌ شوند، روز دوم، آن را محکوم می‌ کنند، روز سوم، دربارۀ آن با تأسف حرف می‌ زنند، و روزی می‌ رسد که پیش از مراجعه به بیمارستان، خودشان می پرسند:
«چقدر باید کنار بگذاریم؟» این همان لحظۀ خطرناک است، لحظه‌ ای که فساد از یک رفتار استثنایی به یک انتظار اجتماعی تبدیل می‌ شود. وقتی مردم به جای پرسیدن «آیا این کار قانونی و اخلاقی است؟» بپرسند «میزان معمولش چقدر است؟»، جامعه یک گام از حساسیت اخلاقی خود عقب نشسته است. فساد همیشه با فریاد وارد نمی‌ شود، گاهی آرام و بی‌ صدا، در لباس مصلحت، ضرورت و عادت وارد خانه وجدان می‌ شود. و چه بسا خطرناک‌ ترین فساد، آن نیست که قانون را آشکارا نقض می‌ کند، بلکه آن است که چنان در زندگی روزمره تکرار می‌ شود که دیگر کسی احساس نمی‌ کند باید در برابرش بایستد.

۸- مسئله فقط پزشک نیست، مسئله ساختارهایی است که فساد را ممکن می‌ کنند
اگر بخواهیم از سطح خشم اخلاقی عبور کنیم و به عمق مسئله برسیم، باید یک پرسش اساسی‌ تر مطرح کنیم: چه شرایطی باعث می‌ شود تخلفی مانند دریافت زیرمیزی در برخی محیط‌ های درمانی امکان تکرار پیدا کند؟ آیا ضعف نظارت، نبود شفافیت مالی، تعارض منافع، ناکارآمدی بیمه‌ ها، کمبود دسترسی به متخصصان، سازوکارهای نامناسب پرداخت و ترس بیماران از شکایت، در ایجاد چنین فضایی نقش ندارند؟ محکوم کردن رفتار فردی ضروری است، اما کافی نیست. اگر تنها شاخه‌ های خشکیده را قطع کنیم و به ریشه‌ های بیماری نپردازیم، درخت فساد دوباره جوانه خواهد زد. جامعۀ سالم، جامعه‌ ای نیست که فقط انسان‌ های خوب در آن حضور داشته باشند، جامعۀ سالم، جامعه‌ ای است که ساختارهایش اجازه ندهند انسان‌ ها به آسانی از قدرت و موقعیت خود سوء استفاده کنند. قانون باید چنان روشن، نظارت چنان مؤثر و سازوکار شکایت چنان امن باشد که هیچ بیماری برای احقاق حق خود ناچار نباشد به تنهایی، به جنگ با صاحب قدرت برود.

۹- نجات پزشکی، نجات حرمت انسان است
برای مقابله با این پدیده، باید چند اصل اساسی به مطالبۀ عمومی تبدیل شود:
✓ نخست، شفافیت کامل در تعرفه‌ ها و پرداخت‌ های پزشکی، به گونه‌ ای که بیمار بداند چه مبلغی، بابت چه خدمتی و به چه مرجعی پرداخت می‌ کند.
✓ دوم، ایجاد سازوکار مستقل، امن و قابل پیگیری برای ثبت شکایت بیماران، بدون آن که بیماران از محروم شدن از درمان یا به خطر افتادن روند جراحی خود بترسند.
✓ سوم، رسیدگی جدی و مستند به گزارش‌ ها و برخورد قانونی متناسب با تخلف، فارغ از شهرت، تخصص و موقعیت اجتماعی فرد متخلف.
✓ چهارم، اصلاح نظام پرداخت و بیمه‌ های درمانی و کاهش زمینه‌ های ساختاری تعارض منافع.
✓ پنجم، حمایت از پزشکان متعهد و شریف، زیرا دفاع از اخلاق پزشکی، بدون پاسداشت منزلت و امنیت حرفه‌ ای پزشکان درستکار، کامل نخواهد بود.
✓ ششم، و سرانجام، بازگرداندن بیمار به جایگاه واقعی خود: انسانی صاحب حق، نه مشتری درمانده‌ ای که برای دریافت خدمت باید رضایت صاحب قدرت را بخرد.

۱۰- سخن آخر، جان انسان، آخرین سنگر انسانیت است
✓ ای پزشک، تو روزی در برابر وجدان خود سوگند یاد کرده‌ ای که دانش خویش را در خدمت انسان قرار دهی. به یاد بیاور که آن دستی که امروز تیغ جراحی را در اختیار دارد، قرار بود مرهمی بر زخم‌ های بشر باشد. به یاد بیاور که پیش از آن که بیمار، توان پرداخت داشته باشد یا نداشته باشد، انسان است، انسانی که شاید تمام دارایی‌ اش را در جیب خود ندارد، اما حق دارد از شأن و حرمت برخوردار باشد. بدان که گاه یک دستگیری صادقانه، یک تصمیم منصفانه و یک درمان بی‌ منت، بیش از صدها سخنرانی دربارۀ اخلاق، ارزش انسانی دارد.
✓ و ای جامعه، از پزشک متعهد حمایت کن، اما در برابر پزشک متخلف سکوت نکن. میان احترام به یک حرفه و مصونیت دادن به متخلفان تفاوت بگذار. اجازه نده که دفاع از منزلت پزشکی، به پوششی برای پنهان کردن تخلف تبدیل شود.
✓ و ای مسئولان، بدانید که اعتبار نظام سلامت را نه ساختمان‌ های بلند بیمارستانی می‌ سازند، نه دستگاه‌ های گران‌ قیمت و نه عناوین پرطمطراق دانشگاهی، اعتبار آن در لحظه‌ ای ساخته می‌ شود که فقیر و غنی، بی نام و با نام، آشنا و بی‌ آشنا، در برابر بیماری از حق برابر برای برخورداری از درمان برخوردار باشند.
من به جامعه‌ ای می‌ اندیشم که در آن، هیچ پدری برای نجات فرزندش مجبور نباشد غرور خود را بفروشد، هیچ مادری برای رسیدن به اتاق عمل، دست نیاز به سوی دیگران دراز نکند، و هیچ
بیماری از ترس نداشتن پول، از گفتن درد خود شرمنده نباشد. زیرا تمدن، فقط در تعداد دانشگاه‌ ها و بیمارستان‌ ها و پیشرفت دستگاه‌ های پزشکی خلاصه نمی‌ شود. تمدن، آن جاست که انسان، حتی در ضعیف‌ ترین و درمانده‌ ترین لحظۀ زندگی خود، همچنان محترم شمرده شود. چه سود از دستی که می‌ تواند قلبی را جراحی کند، اما از تپش وجدان خویش بی‌ خبر است؟ چه سود از دانشی که راه ورود به رگ‌ های انسان را می‌ شناسد، اما راهی به سوی رنج و محرومیت او نمی‌ گشاید؟ و چه تلخ است سپیدی روپوشی که بر تن، سفید است و در رفتار، سیاه.
*بیایید پیش از آن که بیماری، جان انسان را بگیرد، بی‌ عدالتی، ایمان او را به انسان و جامعه نگیرد.* زیرا بیمارستان باید خانۀ امید باشد، نه بازار اضطرار و استرس، پزشک باید امین جان باشد، نه صاحب‌ اختیار رنج، و درمان باید حق انسان باشد، نه امتیازی که به اندازۀ موجودی حساب بانکی‌ اش نصیب او شود. جان انسان، نه کالای معامله است، نه ابزار قدرت و نه موضوع مزایده، جان انسان، حرمتِ هستی است.

About Author