خانه توسعه آذربایجان به عنوان سازمان مردم نهاد تخصصی در زمینه توسعه، در راستای ایفای وظایف قانونی خود، تاکنون با انتشار پنج بیانیه رسمی، تلاش نموده است که نگرانیهای این تشکل فراگیر مردم نهاد را در مورد بزرگترین بحران زیست محیطی ایران، که در نگین فیروزه ای کشور( دریاچه ارومیه) و ۱۰۲جزیره منحصر به فرد آن در حال وقوع می باشد، و می رود که به بزرگترین بحران و ابرچالش زیست محیطی و بزرگترین عامل محدود کننده توسعه ایران مبدل گردد را به سمع و نظر شهروندان پهنه سرزمینی و مسئولین دولت محلی و ملی برساند.
با نهایت تاسف، احیای دریاچه، علی رغم تلاش ها و نگرانی ها و حتی نظریات مثبت مسئولین محلی و ملی و اجرای عملیاتی برخی از پیشنهادات برنامه های ستاد احیا و عدم اجرای کامل برنامه های پیشنهادی ستاد، نتایج قابل قبولی نداشته است و وضعیت فعلی دریاچه، با خشکی ۹۸ درصدی بستر و اختلال در عملکرد اکولوژیکی آن، به جدی ترین بحران زیست محیطی کشور تبدیل شده و پیامدهای زیست محیطی با تغییرات اقلیمی معنی دار در رفتار و عملکرد سیستم های جوی، کاهش بارش، افزایش دما، افزایش تبخیر و افزایش آلاینده ها در دریاچه و حوضه های پیرامونی آن، موجب هویدایی پیامدهای اجتماعی گردیده است. نتایج تحقیقات انجام شده، بیانگر قرارگیری جامعه شهروندان و روستانشینان میهن اسلامی تا شعاع ۱۰۰ کیلومتری دریاچه، در معرض بیماری ها و خطرات ناشی از این کانون مستعد بیابان زایی و تولید گرد و غباردر وضع کنونی می باشد.
همزمان زیست بوم های ساحلی و حوزه آبخیز دریاچه با بیلان منفی آب، به کاهش قابل توجه میزان پوشش گیاهی در مراتع، مزارع و باغات منتهی گردیده است و این امر مؤثر در افزایش هزینه های اقتصادی، اختلال در سبک زندگی، تهدید امنیت غذایی و کاهش در تولید محلی گردیده و مؤثر در ناپایداری زیستگاههای انسانی و قرارگیری زیستگاهها در آستانه فروپاشی به لحاظ افزایش مهاجرت های اقلیمی و کاهش تاب آوری اجتماعی شده است.
هرچند ریشه یابی دلایل اصلی بحران و آسیب شناسی عملکردها، سیاست ها، برنامه ها و روش های مدیریتی ناکارآمد گذشته ضروری است و باید در فرصت مغتنمی به آن پرداخته گردد ولی در موقعیت خطیر کنونی در حوزه های فرهنگی/ اجتماعی و عمرانی انجام اقدامات عاجل در مواجهه با این بزرگترین بحران زیست محیطی کشور ضروری است.
کارشناسان معتقدند که تدوین و اجرای برنامه مدیریت تغییرات اقلیمی در منطقه آذربایجان و حوضه دریاچه ارومیه بصورت فوری و فوتی باید با بهره گیری از ظرفیت های قانون برنامه هفتم توسعه کشور(بند ت ماده ۲۲ فصل اول ،رشد اقتصادی ) آغاز و در اجرای این برنامه توسط سازمان حفاظت محیط زیست و با همکاری وزارت خانهها و نهادهای ذیربط، سهم هر سازمان و بخش در مصرف منابع آب حوضه، تعیین و مشخص می گردد و اولویت در تأمین حقآبه زیست محیطی دریاچه خواهد بود و در اجرای ماده ۲۵ قانون هوای پاک، نظارت بر تأمین و تخصیص حق آبه زیست محیطی،نیز صورت پذیرد.
همچنین تغییر نگرش از “خودکفایی ” به “خوداتکایی” و تغییر نگرش جدی از “امنیت غذایی ” به ” امنیت آب “، بهره گیری توامان از دانش جامعه محلی و فنآوری های نوین، جهت سازگاری با شرایط تغییرات اقلیمی جدید در حوضه دریاچه ارومیه، ضروری است. لذا صادرات آب مجازی در حوضه دریاچه باید متوقف و با محوریت مدیران استانی و اتاق های بازرگانی، واردات آب مجازی در این حوضه در اولویت آغاز و سعی در فراگیر کردن کشتهای فرا سرزمینی و تولید و جایگزینی محصولات کشاورزی دیمی بجای محصولات آبی جهت سازگاری با شرایط تغییرات اقلیمی، براساس مواد قانونی مندرج در برنامه هفتم توسعه کشور، برای استانهای پیرامون دریاچه گردد.
همچنین ضروری است: در اجرای قانون هوای پاک و خصوصاً ماده ۲۴ اجرای طرح های بیابان زدایی در کانون های مستعد بیابان زایی و تولید گرد و غبار، طی ۱۰ سال۱۴۰۵-۱۴۱۵ با تعریف ردیف خاص، بودجه برای اجرای طرح های بیابان زدایی و احیای دریاچه ارومیه اختصاص یابد.
پیشنهادهای ۲۶ گانه ستاد احیاء بعد از اصلاح و رفع مشکلات اجرایی آن ، به صورت کامل طبق اظهارات صریح و دستورات ریاست محترم جمهوری، باید با تعیین مجری و مدیر مسئول طرح احیاء دریاچه عملیاتی گردد. در این خصوص لازم است در فرآیند اجرای پروژه ها، بکارگیری فنآوری ماهواره ای، پردازش تصاویر ماهواره ای به روش های دانش پایه، طراحی بانک های اطلاعات جامع دریاچه و کاربرد روش های پیشرفته به ویژه هوش مصنوعی مورد توجه قرار گرفته و همراه با استفاده از دانش بومی با مشارکت و همراهی جامعه ذی نفعان محلی، پروژه های مصوب اجرا و پیشرفت کارها مورد نظارت مستمر بوده و نتایج پیشرفت عملیات احیاء دریاچه مورد رصد و ارزیابی قرار گیرد.
با عنایت به زمان بر بودن تحقق کامل اجرای طرح های فوق و آسیبپذیر شدن سواحل دریاچه، ضروری است با توسعه دیپلماسی استانی و ملی آب؛ انتقال آب به حوضه دریاچه ارومیه با استفاده از منابع مطمئن زیر عملیاتی گردد:
۱-انتقال مقطعی ۵-۱۰ ساله آب از دریاچه وان ترکیه به دریاچه ارومیه با شیوه “تهاتر” که با اجرای این پروژه می توان سالانه ۲ میلیارد متر مکعب آب به دریاچه ارومیه وارد نمود و انتقال آب برای احیای قسمت میانی دریاچه و احیای پوشش گیاهی جزایر ۱۰۲ گانه با محوریت و مسئولیت استانداری آذربایجان غربی.
۲- انتقال مقطعی ۵-۱۰ ساله آب از دریاچه سوان ارمنستان به دریاچه ارومیه با شیوه “تهاتر” که با اجرای این پروژه می توان در هرثانیه ۶۰ متر مکعب آب به دریاچه ارومیه آب وارد نمود و انتقال آب برای احیای قسمت شمالی دریاچه با محوریت و مسئولیت استانداری آذربایجان شرقی
۳- انتقال دائم آب از خلیج فارس به دریاچه ارومیه در اجرای سیاست امنیت آب که با اجرای این پروژه می توان سالانه ۳ میلیارد متر مکعب آب به دریاچه ارومیه وارد نمود و انتقال آب برای احیای کل دریاچه با محوریت وزارت نیرو.
در نهایت درخواست همگانی برای احیای دریاچه نه صرفاً یک مسئولیت زیست محیطی بلکه یک ضرورت ملی و اجتماعی است و جلوگیری از ایجاد هزینه های جبران ناپذیر به کشور در تبدیل بزرگترین بحران و ابرچالش زیست محیطی کشور به بزرگترین عامل محدود کننده توسعه آذربایجان و ایران است.
خانه توسعه آذربایجان
۱۴ مرداد ۱۴۰۴
About Author
سلام
ابتدا ازمسئولین ودست اندرکاران روزنامه ساقی آذربایجان که مستمرا چالش بزرگ دریاچه را دنبال میکنند بایدسپاسگذاری کرد.
مشکلی که برای دریاچه پیش آمد یعنی (ایجاد نمودیم )بدون مطالعه و عوامانه صورت گرفت واینک هم که دربازگشت به احیا آن هستیم ،متاسفانه بی مطالعه وعوامانه وبا تفکرات لحظه ای وبدون پشتوانه علمی وصرفا بانگاه عاطفی و بی توجه به امکانات بالقوه منطقه از ایده ای باپایداری کم وضعیف حرف میزنیم
از خانه توسعه باید سپاسگذار بود وپیشنهادهایشان را محترم ودرجای خود مغتنم باید دانست ،ولی جای خالی یک مطالعه جامع مشاوری قوی وضرب العجل را نباید فراموش کرد ودراین مطالعه نکات مهم که به برخی ازان اشاره میشود دریک جمع کارشناسی توجه گردد.
۱-سدهایی که برروی آبریزهای دریاچه زده شده باحجم آب واراضی زیر کشت آن قبل از سد وبعداز سدزدن مشخص گردد
۲-حجم آبی که از کلیه ابریزها به دریاچه ریخت میشد برآورد گردد
۳-محصولات زراعی قبل وبعدازسدسازی مشخص وتقویم به مبلغ گردد
۴-میزان تبخیرسالانه از دریاچه استخراج گردد
۵-تعداد زارعین این اراضی وسرپرستان خانوارها مشخص گردد.
۶-هزینه بازگشت به مرحله اولیه(قبل ازسد سازی) برآورد گردد
۷- هزینه انتقال آب ازحوضه های دیگر برآورد شود
۸-تحلیلی برروی این هزینه ها انجام ویک بیلان مالی ازنظر جایگزینی بعمل آید وبررسی گردد اگر دولت بخواهد ازبابت بازگرداندن زارعین به موقعیت قبل از سدسازی :
اولا با رهاکردن آب تمام سدها چه مدت طول میکشد تاآب دریاچه به اپتیمم برسد
ثانیااگردولت بخواهد ازبابت این ضرروزیان درمدتی که آب سد به تعادل میرسد به زارعین سوبسید بدهد چه مبلغی باید پرداخت کند.
و…..
بامشخص شدن این موارد واحتمالا موارد دیگری که مجمع کارشناسان متخصص اضافه میفرمایند تصمیم غیر عجولانه ومطمئن باثبات وحفظ حقابه سالیانه بعمل میآید