اختصاصی ساقی آذربایجان/ وحید خدادادی
در ماههای گذشته،هر بار که خبری از طرح جدید بنزین منتشر میشود، پیش از آنکه کارشناسان اقتصادی فرصت تحلیل داشته باشند، صفها در پمپبنزینها شکل میگیرد و بازار سیاه جان میگیرد. دولت طرحهایی را روی کاغذ میآورد که به نظر میرسد بیشتر حاصل جلسات بسته و آزمونوخطاهستند تا نتیجه مطالعه دقیق اقتصادی. نتیجه این است که امروز در بازار بنزین کشوربا وضعیتی مواجهیم که هیچکس نه مصرفکننده، نه دولت، نه تولیدکننده از آن سود نمیبرد و همه ناراضی اند. این نوشته یک نقد احساسی و کورکورانه نیست، یک تحلیل اقتصادی است درباره سیاستی که به جای حل مسئله، خودش به مسئله تبدیل شده است لذا دست اندرکاران می بایستی چنین مطالبی را با چاشنی احساس دلسوزی و تعهد اخلاقی یک رسانه مطالبه گر اما متعهد به این آب و خاک مطالعه کنند. چند نرخی، ترس از تکرار ۹۸ و بار تورمی مضاعف بگذارید رک بگوییم چندنرخیکردن بنزین، بیش از آنکه یک تصمیم اقتصادی باشد، یک تصمیم سیاسی بود؛ تصمیمی که ریشه در ترس از تکرار آبان ۱۳۹۸ داشت. دولت میخواست با ایجاد سهمیه و نرخهای پلکانی، هم قیمت را بالا ببرد و هم شدت شوک را کنترل کند. اما اقتصاد، حسابوکتاب سیاسی نمیفهمد.
نتیجه این شد که سهمیهبندی، به جای کاهش فشار، بار مالی مضاعف بر دوش مردم گذاشت و یک موج تورمی دیگر به جامعه تحمیل کرد. وقتی بنزین نرخهای چندگانه دارد، هزینه مبادله، هزینه نظارت، هزینه فرار از سهمیه و هزینه بازار سیاه هم به آن اضافه میشود. مردم عملاً نه یک قیمت، بلکه چند قیمت را همزمان پرداخت میکنند، قیمت سهمیهای، قیمت آزاد، و قیمت واقعی که در قالب گرانی سایر کالاها بروز میکند. بنزین و دلار دو کالای لنگر هستند. گران شدن هر کدام، به دلیل نقششان در هزینه حملونقل و قیمت نهادههای وارداتی، به سرعت در کل سبد کالاهای مصرفی منتشر میشود. این همان مکانیزمی است که اقتصاددانان آن را اثرسرریز هزینه مینامند، افزایش قیمت سوخت، ابتدا هزینه حمل کالا را بالا میبرد، سپس قیمت مواد غذایی و کالاهای واسطهای را، و در نهایت به سفره خانوار میرسد. اینجا یک محاسبه ساده کافی است، اگر دولت بنزین را تکنرخی و مثلاً لیتری ۲۰ هزار تومان میکرد، هم درآمد قابل پیشبینی داشت، هم بازار سیاه از بین میرفت، هم هزینه اجرای سهمیهبندی حذف میشد. اما امروز چه داریم؟ مردمی که ناچارند بخشی از نیاز خود را لیتری تا ۱۱۰ هزار تومان بخرند! یعنی دولت با اصرار بر چندنرخی، عملاً مردم را به سمت گرانترین گزینه سوق داده است.
دلالبازی در پمپبنزین و انگیزههای معیوب
وضعیت فعلی یک بلبشوی تمامعیار است، در پمپبنزینها همه دلال بنزین شدهاند. رانندگان تاکسی، وانتبارها و نیسانها که به بنزین ارزانقیمت دسترسی دارند، دیگر انگیزهای برای کارکردن نمیبینند؛ کارشان شده بنزینفروشی.این دقیقاً همان چیزی است که در ادبیات اقتصادی تحریف انگیزه نامیده میشود. وقتی فاصله قیمتها زیاد باشد، سودآورترین فعالیت، تولید یا خدمت نیست، بلکه آربیتراژ است، خرید ارزان و فروش گران، بدون هیچ ارزش افزودهای.این یعنی سرمایه انسانی و زمان مفید بخش حملونقل کشور، صرف فعالیتی میشود که نه تولید را افزایش میدهد و نه بهرهوری را. هزینه این اتلاف،در نهایت بر دوش همان مردمی است که منتظر تاکسی میمانند.
ادعای مقابله با قاچاق و واقعیت بازار
اگر هدف از این طرحها مقابله با قاچاق بود، باید صادقانه گفت که این همه راه به جایی نبرده است. عمده مقصد قاچاق مرزهای غربی و شرقی و عمده مصرف کننده در حوزه گردشگران ما عراقی، آذربایجانی و ترکیهای هستند. ارزش پول ملی ما در برابر پول این کشورها چنان کاهش یافته که حتی اگر لیتری ۲۰۰ هزار تومان هم از راننده تاکسی یا قاچاقچی بخرند، باز ضرر نکردهاند؛ این پولها به چشمشان پول خرد است. مدتی است ایران برای گردشگران عراقی و آذربایجانی حکم بهشت را دارد و واقعاً هم خوش به حالشان است و نکته مهمتر، عمده قاچاق سوخت کشور مربوط به گازوئیل است، نه بنزین! گازوئیلی که لیتری سیصد تا تک تومنی است و بازار قاچاقش به راه است. تا وقتی نرخگذاری گازوئیل اینگونه دستکارینشده باقی بماند، هر طرحی برای بنزین،فقط ظاهر مسئله را تغییر میدهد.
بنزین ۱۵۰۰ تومانی، بنزین ۳۰۰۰ تومانی و بساطی که درست کردهاند
بنزین ۱۵۰۰ تومانی، بنزین ۳۰۰۰ تومانی، و سهمیههای پیچیده، بساطی که آقایان درست کردهاند. پیشتر در همین رسانه نسبت به دستکاری در قیمت و طرحهای بنزینی هشدار دادیم و گفتیم این حوزه شوخیبردار نیست. گفتیم مبادا شخص رئیسجمهور در دام تله این طرحهای آبکی بیفتد. اکنون همان هشدارها محقق شده است.
تحریم، جنگ و تلاش معاندین برای برهم زدن آرامش
نباید فراموش کرد که این تصمیمها در شرایطی گرفته میشود که کشور زیر تحریمهای کمرشکن و در وضعیت جنگی قرار دارد. در چنین شرایطی، هر تصمیم اقتصادی نادرست، ضریب اثر چندبرابری دارد. دشمنان و معاندین نیز دقیقاً روی همین نقاط فشار حساب میکنند: نارضایتی معیشتی، صفها، بازار سیاه و بیاعتمادی. وظیفه دولت در چنین شرایطی، مدیریت دقیق و علمی است، نه آزمونوخطای پرهزینه. هر طرح مندرآوردی، عملاً به ماشین تبلیغاتی معاندین سوخت میرساند.
حساب آذربایجان با دکتر پزشکیان جداست
اینجا باید یک نکته را شفاف گفت، ما مردم آذربایجان حساب و کاراکتر دکتر مسعود پزشکیان را بهعنوان رئیسجمهور، از حساب مابقی دولت جدا میدانیم، ما با این مرد شریف عقد اخوت داریم فلذا آنچه به رشته تحریر درمیآید اگر به دید انصاف مطالعه شود در مقام حمایت از دولت است نه بر علیه آن. بیتردید شخص رئیسجمهور با هر طرحی که آزار روانی جامعه را به دنبال داشته باشد مخالف است. این را نه از سر تعارف میگوییم، بلکه با شناختی که از کاراکتر و سابقه او داریم، میگوییم؛ کسی که سالها در مجلس و در مناظرهها، دغدغه اصلیاش همین مردم و همین سفره بود. اما مخالفت قلبی، بدون ورود عملی، کافی نیست.
لذا بر ایشان است که شخصاً وارد ماجرا شود و جریان امور را از دست کسانی بگیرد که عامداً یا از روی غفلت، در مقام بدنام کردن دولت و شخص ایشان هستند. هر روز که این طرحها روی میز میماند و هر بار که صف بنزین در رسانهها میچرخد، هزینهاش به نام رئیسجمهور تمام میشود نه به نام کسانی که طرح را نوشتهاند و نه اصلاح طلبان. به نظر میرسد بخشی از بدنه دولت هنوز با این واقعیت مشکل دارد که پزشکیان با همت مردم آذربایجان رئیسجمهور شده است، حتی اگر خود را اصلاحطلب بدانند. رسانههای اصلاحطلب تهران و موضعگیریهایشان مؤید همین مطلب است و هیچگاه یک خط نقد نسبت به معاون اول و وزرای برخاسته از جمع قدرتشان نمینویسند، فقط شخص رئیسجمهور را نشانه رفتهاند. این دیگر نقد نیست؛ یک جنگ روانی درونی است که هزینهاش را هم مردم میدهند و هم اعتبار رئیسجمهور. تجربه جهانی نشان میدهد که نظام تکنرخی با قیمت پیشبینیپذیر، هم بازار سیاه را حذف میکند و هم درآمد پایدار ایجاد میکند و چندنرخی شدن قیمت ها، فقط هزینه اجرا و فساد را افزایش میدهد و از سویی تا زمانی که گازوئیل لیتری سیصد تومان است و هر روز خدا ارزش پول ملی شما پایین می آید صحبت کردن از جلوگیری قاچاق خنده دار است.
بنزین، کالایی نیست که بتوان با آن آزمایش کرد. هر بار که آزمونوخطا میکنیم، هزینهاش را سفره مردم میدهد. وقت آن است که دولت به جای طرحهای آبکی، به سراغ یک تصمیم علمی، شفاف و تکنرخی برو، تصمیمی که هم مردم بتوانند پیشبینی کنند و هم دولت بتواند از آن دفاع کند. و پیش از هر چیز، وقت آن است که رئیسجمهور شخصا برتصمیمات نظارت و گزارش های میدانی منظم از دلسوزان به دولت بگیرد و اجازه ندهد اعتبار سیاسی و اخلاقی اش محل تاخت و تاز تکنوکرات های آزمون پس داده پایتخت شود.
پست های مرتبط
بسیج؛ از حماسه دفاع تا شکوه سازندگی
شهری با پروندههای باز و مدیری با درهای بسته
شهر خلاق و تبریز در خواب