شهر خلاق و تبریز در خواب

اختصاصی ساقی آذربایجان/ وحید خدادادی

در جهان امروز، شهرها ، دیگر با تعداد دودکش‌ها و وسعت آسفالت شناخته نمی‌شوند. نظریه شهر خلاق که از دهه ۱۹۹۰
و با ایده های چارلز لندری و ریچارد فلوریدا شکل گرفت، یک گزاره ساده اما بنیادین را پیش می‌گذارد: در اقتصاد پس از صنعت، مزیت رقابتی شهرها نه در مواد خام، نه در نیروی کار ارزان و نه در زمین ارزان، بلکه در توان آن‌ها برای تولید ایده، معنا و تجربه است.
فرهنگ دیگر لایه تزئینی زندگی شهری نیست؛ زیرساخت تولید است. موسیقی، ادبیات،صنایع‌دستی، طراحی، رسانه و غذا به همان اندازه‌ای که میراث‌اند، قابلیت ثروت‌آفرینی دارند، مشروط به آنکه شهری بتواند این دارایی‌های نامحسوس را به زنجیره ارزش تبدیل کند.
یونسکو از سال ۲۰۰۴ شبکه شهرهای خلاق را با شعار «شهرهای فردا، شهرهای خلاق هستند» راه‌اندازی کرد؛ شبکه‌ای که امروز عضویت در آن، به تعبیری، سند هویت فرهنگی یک شهر در سطح جهانی و ابزار جذب گردشگر، سرمایه و استعداد است.
اما نکته ظریف اینجاست که شهر خلاق یک عنوان نیست، یک فرایند است. عنوان را می‌توان در یک جلسه گرفت؛ فرایند را باید سال‌ها ساخت. و همین تفاوت، دقیقاً همان جایی است که پرونده تبریز در آن گرفتار شده است.
مدیرعامل انستیتو شهرهای خلاق کشور، در نشست خبری افتتاح دفتر استانی این انستیتو در آذربایجان شرقی، با تأکید بر ضرورت حرکت شهرها به سمت الگوی شهر خلاق گفت: شهر خلاق یعنی بهره‌گیری از ظرفیت‌های فرهنگی، هنری و بومی هر منطقه برای راه‌اندازی کسب‌وکارهای نوآورانه، خلق ثروت و رونق اقتصادی؛ و تبریز با ظرفیت‌های گسترده‌اش، قابلیت ثبت در شبکه شهرهای خلاق یونسکو را دارد.
او فرهنگ و هنر را ریشه اصلی شکل‌گیری شهرهای خلاق خواند و افزود: تفکر خلاق افراد جامعه، عنصر اصلی این رویکرد است و با تکیه بر فرهنگ و هنر هر منطقه می‌توان کسب‌وکارهای جدید ساخت و به ثروت‌آفرینی رسید. به گفته او، حرکت به سمت شهرخلاق دیگر یک انتخاب نیست، بلکه ضرورتی برای حضور مؤثر در دنیای جدید است.
رحمتی حوزه‌های هفت‌گانه شهرهای خلاق را چنین برشمرد: موسیقی، صنایع‌دستی و هنرهای خلاق، رسانه، ادبیات، غذاهای محلی و صنایع غذایی، طراحی و هنرهای مرتبط با شهر. او با اشاره به شهرهای ثبت‌شده ایران در این شبکه گفت: بندرعباس و اصفهان در حوزه صنایع‌دستی، رشت و کرمانشاه در حوزه خوراک و غذاهای محلی، و سنندج در حوزه موسیقی ثبت شده‌اند و کاشان نیز  در تلاش برای رسیدن به جمع شهرهای خلاق است!
او درباره تبریز گفت: این شهر با پیشینه تاریخی، فرهنگی و هنری و ظرفیت‌های گسترده در حوزه‌های مختلف، می‌تواند در آینده به ثبت جهانی برسد؛ اما آماده‌سازی پرونده و طی کردن مراحل ارائه آن به یونسکو، فرایندی زمان‌بر است و حدود دو سال زمان می‌برد. در این مدت باید برنامه‌ها و رویدادهای مختلفی برگزار و جلسات تخصصی متعددی با مشارکت مردم و فعالان حوزه‌های فرهنگی و هنری تشکیل شود.

آن جمله تلخ همیشگی: «از تبریز فراری‌مان دادند»

جملات کلیدی این نشست اما در بخشی آمد که کمتر خبر خوش بود. رحمتی با اشاره به شعار یونسکو یادآوری کرد: «وقتی شهردار ورزقان بودم، هیچ شهری از ایران عضو شبکه شهرهای خلاق نشده بود. ما ستاد شهر خلاق تبریز را راه‌اندازی کردیم و ۱۵ سال قبل پروپوزال آن را ارائه دادیم. با این حال، هنوز تبریز به‌عنوان شهر خلاق ثبت نشده است.»
و بعد، پرسش‌هایی که لحن یک مدیرعامل را به لحن یک شاکی تبدیل می‌کرد: «تبریز در حوزه‌هایی مانند غذا، موسیقی و ادبیات چه چیزی کم دارد که برجسته نشود؟ فرش تبریز یک برند جهانی است، اما به ثروت‌آفرینی منجر نمی‌شود؟ در حوزه رسانه نیز هیچ استانی به‌اندازه تبریز فعال نیست، تبریز همه این هفت مؤلفه را دارد.»
او درباره سابقه انستیتو گفت که ۱۴ سال قبل این نهاد را راه‌اندازی کرده و اکنون، پس از این همه سال وقفه، فعالیت دفتر شهر خلاق در آذربایجان شرقی از سر گرفته شده و امروز افتتاح می‌شود. در مرحله نخست نیز سه شهر تبریز، مراغه و اهر به‌عنوان اولویت‌های مطالعاتی انتخاب شده‌اند تا ظرفیت‌ها و شاخص‌های آن‌ها برای ورود به شبکه جهانی بررسی شود.
اما روایت کامل‌تر این است که پروپوزال شهر خلاق تبریز در زمانی آماده شد که هنوز هیچ شهری از ایران عضو این شبکه نبود؛ یعنی تبریز می‌توانست «نفر اول» باشد. آن پرونده اما به سرانجام نرسید و به تعبیر خودِ مدیرعامل، او را از تبریز فراری دادند. اکنون، ۱۴ سال بعد، همان نهاد دست به دامن رسانه‌ها شده است؛ برای ایجاد حساسیت رسانه‌ای و مجاب کردن مسئولان ارشاد، میراث فرهنگی و با تأکید دوباره شهرداری و شورای شهر به انجام اقدامات لازم.
این، اعترافی صریح است به اینکه در این مسیر، نهاد متولی رسمی فرهنگ و مدیریت ، یا غایب بوده یا مانع.
تلخ‌ترین بخش مقایسه، در سکوت خبری آن است، در همان سال‌هایی که پرونده تبریز در کشوی آقایان خاک خورد، اصفهان برای بار دوم اقدام به ثبت در حوزه‌ای دیگر از حوزه‌های هفت‌گانه کرد و اینک در شبکه شهرهای خلاق، نامی دارد و پرونده‌ای باز.
تبریز شهری که به تعبیر مدیرعامل، هر هفت مؤلفه را دارد هنوز در نقطه صفر است و قرار است، بنا بر شنیده‌ها، این بار در حوزه ادبیات نامزد شود؛ حوزه‌ای که اتفاقاً یکی از قوی‌ترین دارایی‌های تاریخی آن است، اما نامزدی در آن بدون زیرساخت رویداد، بدون نهاد متولی و بدون اراده شهرداری، تنها یک برگه کاغذ است.
و اینجاست که بدبینی، نه یک موضع سیاسی بلکه یک استنتاج تجربی است، با سابقه تاریخی تبریز، بعید است چنین اهتمامی در مسئولان مدیریت شهری و شهرداری موجود باشد. شهری که یک‌بار فرصت اول بودن را سوزاند، برای بار دوم باید ثابت کند که درس گرفته است و شواهد فعلی، از جمله افتتاح دوباره دفتری که ۱۴ سال تعطیل بود، بیشتر نشانه شروع از صفر است تا جهش.

خلاقیت، پیش از آنکه بودجه بخواهد، اراده می‌خواهد

شهر خلاق یک برند بین‌المللی نیست که با یک سفر و یک امضا به دست آید؛ یک نظم نهادی است، ستادی که جلسه‌هایش تعطیل نمی‌شود، بودجه‌ای که سالانه تخصیص می‌یابد، رویدادهایی که تقویم شهر را پر می‌کنند و حلقه‌ای از هنرمندان، صنعتگران، ناشران و فعالان رسانه که در تصمیم‌گیری شریک‌اند. تبریز هر هفت مؤلفه را دارد، اما مؤلفه داشتن با مؤلفه ساختن یکی نیست. مشکلِ تبریز نه در کمبود فرهنگ است و نه در کمبود استعداد؛ مشکل در نبود متولی پاسخگو و اراده پایدار است. پرونده‌ای که ۱۴ سال پیش می‌توانست تبریز را نخستین شهر خلاق ایران کند، امروز به یک مطالبه رسانه‌ای تبدیل شده است و این، خودش گویاترین سند آن است که خلاقیت، پیش از آنکه بودجه بخواهد، اراده می‌خواهد. اگر این بار هم این اراده به سرنوشت پرونده قبلی دچار شود، تبریز نه یک فرصت، بلکه یک الگوی تکرارشونده از دست خواهد داد، شهری که همه سرمایه‌هایش را دارد، جز اعتماد به خودش.

About Author